مختصری از فضائل روز جمعه و أحکام آن
شيخ موسي بازماندگان
عَنْ أَوْسِ بْنِ أَوْسٍ الثَّقَفِيُّ رضی الله عنه سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه وسلم يَقُولُ:
«مَنْ غَسَّلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاغْتَسَلَ، ثُمَّ بَكَّرَ وَابْتَكَرَ، وَ مَشَى وَلَمْ يَرْكَبْ، وَدَنَا مِنْ الْإِمَامِ، فَاسْتَمَعَ وَلَمْ يَلْغُ، كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ عَمَلُ سَنَةٍ أَجْرُ صِيَامِهَا وَقِيَامِهَا».
از اوس بن اوس ثقفي رضی الله عنه روايت است از رسول الله صلي الله عليه وسلم شنيدم كه ميفرمود:
كسي كه روز جمعه سرش را شسته و غسل بزند سپس زود به مسجد آمده و به اول خطبه برسد و پياده رفته و از وسايل نقليه استفاده نكند و به امام نزديك شده و به خطبه گوش داده و كارهاي بيهوده انجام ندهد. براي هر قدمي كه برميدارد ثواب يك سال روزه و نماز به او داده ميشود.أبو داود في السنن رقم 345 قال النووي في المجموع هذا الحديث حسن و قال الهيثمي في مجمع الزوائد رجاله رجال الصحيح، صحيح الترغيب و الترهيب رقم 690
( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ) [ الجمعة - الأية: 9]
اي كساني كه ايمان آورده ايد، هنگامي كه براي نماز جماعت در روز جمعه ندا زده ميشود، بسوي ذكر خدا بشتابيد و هرگونه خريد و فروش را رها سازيد. اين براي شما بهتر است، اگر بدانيد.
فضل روز جمعه:
عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ رضی الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم : «الْجُمُعَةُ كَفَّارَةٌ لمِا بَيْنَهَا وبَيْنَ الْجُمُعَةِ الَّتِي تَلِيهَا وَزِيَادَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا». (طبراني في الكبير، صحيح الترغيب و الترهيب رقم 685)
از ابو مالك اشعري رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: جمعه، كفاره گناهان همان جمعه تا جمعه بعدي به همراه سه روز ديگر است. زيراخداوند متعال ميفرمايد: كسي كه يك نيكي انجام دهد ده برابر آن براي او به حساب ميآورد.
ارزش نماز صبح
عن ابن عمر رضی الله عنه قال : قال رسول الله صلي الله عليه وسلم : «أفضل الصلوات عند الله صلاة الصبح يوم الجمعة في جماعة». (شعب الايمان رقم 2783 تحقيق مختار احمد الندوي ، السلسلة الصحيحة رقم 1566)
از ابن عمر رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: برترين نمازها نزد خداوند، نماز جماعت صبح روز جمعه است.
الف) متاسفانه بسياري از مردم به بهانهي اينكه جمعه تعطيل است تا دير وقت بيدار ميمانند و نماز صبح خوابشان ميبرد.
ب) شايسته داماد نيست كه در اولين روز زندگي مشترك نماز صبح را ترك نمايد و يا در نمازهاي پنج وقت حاضر نشود.
قرائت سورهي كهف در شب يا روز جمعه
عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رضی الله عنه عَنْهُ أَنّ النَّبِيِّ صلي الله عليه وسلم قَالَ: «مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْكَهْفِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ أَضَاءَ لَهُ مِن النُّورِ مَا بَيْنَ الْجُمُعَتَيْنِ». ( مستدرك رقم 3349 ، معرفة السنن بيهقي رقم 1837 ، صحيح الترغيب و الترهيب رقم 736 )
از ابو سعيد خدري رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: كسي كه در روز جمعه سوره كهف را بخواند بين دو جمعه برايش نوري روشن ميشود.
توجه: چون روز شرعي از غروب آفتاب شروع ميشود لذا ميتوان سورهي كهف را شب يا روز جمعه تلاوت كرد.
كثرت صلوات بر پيامبر
عَن أبي أُمامةَ رضی الله عنه قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللهِ صلي الله عليه وسلم: «أَكثِرُوا عَليََّ مِنَ الصَّلاةِ فِي كُلِ يَومِ الجُمُعَةِ فَإنَّ صَلاةَ أُمَّتي تُعرَضُ عَليَّ فِي كُلِ يَومِ جُمُعَةِ فَمَن كَانَ أكثَرُهُم عَليَّ صَلاةً كَانَ أقرَبُهُم مِنِّي مَنزِلَةً» (بيهقي باسناد حسن، صحيح الترغيب و الترهيب رقم 1673)
از ابو اُمامه رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: در روز جمعه صلوات بيشتري بر من بفرستيد زيرا درودهاي امت من، هر جمعه بر من عرضه ميشود پس كسي كه صلوات او بر من بيشتر باشد منزلت و جايگاه او به من در روز قيامت نزديكتر خواهد بود.
اعمال مستحب روز جمعه:
الف) غسل، بوي خوش و مسواك و پوشيدن بهترين لباس
عن أبي هريرة رضی الله عنه قال: قال رسول الله صلي الله عليه وسلم: «إذا كان يوم الجمعة فاغتسل الرجل وغسل رأسه ثم تطيب من أطيب طيبه ولبس من صالح ثيابه ثم خرج إلى الصلاة ولم يفرق بين اثنين ثم استمع الإمام غفر له من الجمعة إلى الجمعة وزيادة ثلاثة أيام». (ابن خزيمة في صحيحه رقم 1701، صحيح الترغيب و الترهيب رقم 705)
از ابوهريره رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: اگر در روز جمعه فرد غسل زده و سرش را شسته سپس از بهترين عطرش استفاده كرده و لباس خوبي را پوشيده و براي نماز خارج شده و بين دو نفر جدايي نيفكند و به خطبهي امام گوش فرا دهد گناهان بين اين جمعه تا جمعهي بعدي و سه روز اضافه بر آن بخشيده ميشود.
تذكر: غسل جمعه ميبايست بعد از طلوع فجر باشد . و وقت آن از طلوع فجر تا فرا رسيدن نماز جمعه است .
ب) زود آمدن به مسجد
عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رضی الله عنه عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ قَعَدَتْ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ فَيَكْتُبُونَ النَّاسَ مَنْ جَاءَ مِنْ النَّاسِ عَلَى مَنَازِلِهِمْ فَرَجُلٌ قَدَّمَ جَزُورًا وَرَجُلٌ قَدَّمَ بَقَرَةً وَرَجُلٌ قَدَّمَ شَاةً وَرَجُلٌ قَدَّمَ دَجَاجَةً وَرَجُلٌ قَدَّمَ بَيْضَةً قَالَ فَإِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ وَجَلَسَ الْإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ طُوِيَتْ الصُّحُفُ وَدَخَلُوا الْمَسْجِدَ يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ». (احمد بإسناد حسن ، صحيح الترغيب و الترهيب رقم 711 )
از ابو سعيد الخدري رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: فرشتگان در روز جمعه كنار درهاي مساجد مينشينند و اسامي مردم را برحسب وارد شدنشان، يكي پس از ديگري مينويسند، و ثواب كسي كه زود به مسجد ميآيد مانند كسي است كه شتري را بخشيده، و سپس مانند كسي كه گاوي را بخشيده، و سپس مانند كسي كه قوچي را بخشيده، سپس مانند كسي كه مرغي را بخشيده و سپس مانند كسي كه تخم مرغي را بخشيده است. و هنگامي كه مؤذن اذان گفت و امام بر منبر نشست دفترها در هم ميپيچند و وارد مسجد شده تا به خطبه گوش دهند.
كسي كه زود به مسجد آمد ميتواند تا قبل از اذان خطبه هر مقدار خواست سنت بخواند ولي اگر در حال خطبه وارد مسجد شد تحيه مسجد را رها نكند.
ج) فضيلت و كيفيت گوش دادن به خطبه
بعد از شروع خطبه بهتر است رو به خطيب كرده، ساكت باشد و به خطبه گوش جان فرا دهد و خود را با هيچ چيزي مشغول نكند و اگر خوابش آمد جاي خود را تغيير دهد.
د) سنت بعديه جمعه
بعد از اتمام نماز جمعه اذكار وارد در سنت نبوي را بخواند و بعد دو يا چهار ركعت سنت بعديه بجا بياورد و لازم است بين نماز جمعه و سنتها را بوسيله اذكار يا جابجا شدن يا سخن گفتن فاصله بياندازد و بهتر است سنتها را در منزل بجا آورد فاصله انداختن بين نماز فرض و سنت مخصوص نماز جمعه نيست بلكه براي همه نمازها است.
نتيجهي ترك نماز جمعه بدون عذر:
عن محمد بن عبد الرحمن بن زرارة رضی الله عنه قال سمعت عمر رضي الله عنه قال : قال رسول الله صلي الله عليه وسلم: «من سمع النداء يوم الجمعة فلم يأتها ثم سمعه فلم يأتها ثم سمعه ولم يأتها طبع الله على قلبه وجعل قلبه قلب منافق». (اخرجه البيهقي – صحيح الترغيب و الترهيب رقم 735 )
از محمد بن عبد الرحمن بن زراره رضی الله عنه روايت است كه از عمرس شنيدم كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: كسي كه اذان روز جمعه را بشنود و به نماز نيايد و دوباره شنيده و نيايد و باز شنيده و نيايد خداوند بر قلب او مهر ميزند و قلب او را به قلب منافق تبديل ميكند.
گردش و تفريح در روزجمعه
استراحت و استفاده از طبيعت جالب و زيباست ولي دليلي براي ترك نماز جمعه نخواهد بود جوانان عزيزي كه با هم به گردش ميروند دقت كنند براي نماز به نزديكترين مكان نماز جمعه جهت اداي اين فريضه بروند و قدر جواني و طاعت و بندگي خدا را بدانند
اهميت عصر جمعه:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضی الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه وسلم ذَكَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ: «فِيهِ سَاعَةٌ لَا يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ وَأَشَارَ بِيَدِهِ يُقَلِّلُهَا». (صحيح بخاري رقم 935)
از ابوهريره رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم از روز جمعه ياد كرد و فرمود: در روز جمعه ساعتي است كه اگر بندهي مسلمان به آن برخورد كند و كه ايستاده و نماز ميخواند از خداوند چيزي مسألت نمايد خداوند حتما نيازش را برآورده ميكند و با دستش اشاره نمود كه وقت كوتاهي است.
عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رضی الله عنه عَنْ النَّبِيِّ صلي الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ: «الْتَمِسُوا السَّاعَةَ الَّتِي تُرْجَى فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَى غَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ». (جامع ترمذي رقم 489 – السلسلة الصحيحة رقم 2583)
از انس بن مالك رضی الله عنه روايت است كه رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند:در روز جمعه ساعتي است كه اميد اجابت دعا در آن ميرود آن را بعد از نماز عصر تا غروب خورشيد جستجو كنيد.
تذكرها:
الف) اگر وارد مسجد شديم و مؤذن اذان ميگفت و يا خطيب خطبه ميخواند چه بايد كرد؟حتماً دو ركعت سنت كوتاه و مختصر بخوانيم سپس نشسته و به خطبه گوش دهيم و بدون دو ركعت تحيه مسجد ننشينيم زيرا پيامبر صلي الله عليه وسلم از آن نهي فرموده است.
ب) از چه زماني خريد و فروش در روز جمعه حرام است؟
از زماني كه خطيب روي منبر رفت تا اتمام نماز جمعه خريد و فروش براي كساني كه نماز جمعه بر آنان واجب است حرام ميباشد اگر چه هم خريد و فروش قلم يا خودكاري باشد.
ج) از چه زماني ملائكهاي كه ثواب زود آمدن به مسجد را مينويسند پروندهها را بسته و ديگر اسامي را ثبت نميكنند؟
از زماني كه خطيب روي منبر رفت.
د) از چه زماني سخن گفتن ثواب جمعه را به نماز ظهر تبديل ميكند؟
از زماني كه خطيب خطبه را شروع نمود.
هـ) تا چه زماني فرد ميتواند نماز جمعه را دو ركعت بخواند؟ به شرطي كه به ركوع ركعت دوم همراه امام برسد جمعه را دريافته و گر نه بايد چهار ركعت نماز بخواند حتماً به ركوع ركعت دوم برسد و اگر به ركوع ركعت دوم نرسيد گرچه نيت جمعه را ميكند ولي لازم است چهار ركعت نماز ظهر بخواند.
اشتباهات:
نكاتي وجود دارد كه سبب از دست دادن ثواب پر ارزش روز جمعه و نماز جمعه را در پي خواهد داشت. شايد علت آن سستي، عدم اطلاع، نداشتن معلومات ديني و دوري مردم از سنت هاي پيامبر صلي الله عليه وسلم باشد ،ان شاء الله اين تذكرات بتواند افراد را متوجه حقيقت كرده و بر يافتن اجر جزيل روز جمعه و نماز جمعه موفق گرداند تا هرچه بيشتر به احكام روز جمعه اهميت دهند .
1) عدم حضور در نماز صبح روز جمعه.
2) نخواندن سورهي كهف. چه بسا افرادي هستند در طول هفته قرآن را باز نكرده و تلاوت نميكنند و حتي روز جمعه هم از تلاوت سورهي كهف باز ميمانند.
3) اهميت ندادن به غسل جمعه و لباس و عطر و مسواك.
4) تأخير براي حضور در نماز جمعه.
نقل است كه سلف اگر وارد مسجد ميشدند و ميديدند چند نفر زودتر از آنها وارد مسجد شده بودند، خطاب به نفس خود ميگفتند: ميتوانستي زودتر از اينها بيايي؟
چه بگوييم به كساني كه ميآيند و امام روي منبر رفته است و ملائكه پروندهها را بستهاند؟! چه بگوييم به كساني كه ميآيند و خطبه در حال پايان يافتن است؟!
چه بگوييم به كساني كه دوان دوان و نفس زنان ميآيند تا به نماز برسند؟!
5) حرف زدن هنگام خطبه؛ هر نوع كلام در زمان خطبه ممنوع ميباشد و ثواب جمعه را به نماز ظهر مبدل ميكند. مثلاً:
الف) مشاهده ميشود كه بعضي وقتي وارد مسجد ميشوند و امام خطبه ميخواند، دست همديگر را گرفته و احوالپرسي ميكنند.
ب) به ديگران ميگويد ساكت. رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمودند: هر گاه هنگام خطبهي امام به دوستت گفتي ساكت شو سخن باطلي گفتهاي.
ج) نكتهاي از خطبه نميفهمد و از بغل دستي سؤال ميكند.
از جابر رضی الله عنه روايت است كه گفت: ابن مسعود به مسجد وارد شد و پيامبر صلي الله عليه وسلم در حال خطبه خواندن بود پس كنار اُبي بن كعب نشسته و در مورد چيزي از او سؤال نمود و يا در مورد چيزي با او صحبت كرد اما اُبي هيچ جوابي به او نداد، و ابن مسعود رضی الله عنه گمان نمود كه او عصباني است، پس هنگامي كه پيامبر از نمازش فارغ شد ابن مسعود رضی الله عنه گفت:
اي اُبي! چه چيزي مانع شد كه جواب مرا بدهي؟ گفت: تو با ما در نماز جمعه حاضر نشدي. گفت: چرا؟ گفت: در حالي كه پيامبر صلي الله عليه وسلم خطبه ميخواند صحبت نمودي! ابن مسعود رضی الله عنه بلند شد و بر پيامبر صلي الله عليه وسلم وارد شده و اين مسأله را با ايشان در ميان گذاشتند، پيامبر صلي الله عليه وسلم فرمود: اُبي راست گفت، اُبي راست گفت، از اُبي اطاعت كن. (رواه ابويعلي باسناد جيد و ابن حبان في صحيحه – صحيح ترغيب و ترهيب رقم 719)
د) سورهي كهف ميخواند يا تسبيح ميچرخاند.
هـ) با لباسش يا فرش مسجد بازي كرده و خود را مشغول ميكند.
6) خوابيدن در زمان خطبه، لذا سنت است از جا برخاسته و جاي ديگر بنشيند.
7) دير آمدن و صفوف را شكستن و خود را به صف اول رساندن.
8) روي كردن به غير جهت خطيب.
———————————-