بیداری اسلامی

خطیب: دکتر سعود الشریم

مسجد الحرام: جمعه ۳ رجب ۱۴۳۰ هجری برابر با ۵ تیرماه ۱۳۸۸

خطبه ‏ی اول:

ستایش از آن الله است، آنکه مردگان را بر می گرداند و انجام دهنده‏ی هر چیزی است که بخواهد. همه‏‏ی حمد از آن اوست و همه‏‏ی خیر به دست اوست و همه‏ی کارها ـ پنهان و آشکار ـ به او باز می‏گردد. ستایش در دنیا و آخرت مخصوص اوست، و حکم از آن اوست و به سوی او باز خواهید گشت.

و گواهی می‏دهم که معبودی به حق نیست جز الله که تنهاست و هیچ شریکی ندارد و گواهی می‏دهم که محمد بنده و پیامبر او و امام متقیان و سرور فرزندان آدم است. او که رسالت را به درستی رساند و امانت را ادا نمود و برای امت خیر خواهی کرد و در راه خداوند همانگونه که شایسته است جهاد نمود.

پس درود و سلام خداوند بر او و بر اهل بیت پاک وی و بر اصحاب و تابعین و کسانی باد که تا قیامت به نیکی از آنان پیروی نمایند.

ای مردم. بدیهی است که هر چه جوامع ساده تر و محدودتر باشند به همان مقدار سختی و پیچیدگی کار در آن آن‏ها کمتر خواهد بود و بدین ترتیب با کار و تلاش محدود همه‏‏ی احتیاجات اینگونه جوامع برآورده خواهد شد. اما هر چه یک جامعه بزرگ و پرجمعیت گردد به همان اندازه نیز مسئولیت کاری بزرگتر شده و نیازها متعدد می‏شود و مجال نقد و واکاوی و جستجوی کیفیت در تولید و دقت در کار گسترده می‏گردد.

از آنجایی که ما در دنیایی زندگی می‏کنیم که در آن نیازهای عملی در همه‏ی سطح‏ها ـ چه دینی و چه دنیایی ـ طغیان نموده است، لازم است که با معیاری آشنا شویم که تاثیری به سزا در تعیین سطح مهارت و مقدار رضایت از وضعیت دارد و مشخص می‏کند که آیا جامعه‏ی ما در زمره‏ی جوامع مثبت ارزیابی می‏شود و یا بر عکس. این معیار نیز چیزی نیست جز “دقت و کیفیت در کار”.

ما گاه به گاه طنین صدای کسانی را می‏شنویم که از میزان دقت و کیفیت کار در جوامع اسلامی اظهار ناراحتی می‏کنند و دور نرفته‏ایم اگر بگوییم جوامع مسلمان به طور جدی نیاز به تغییری ریشه‏ای در مفهوم کار و اهمیت تولید باکیفیت در همه‏ی زمینه‏ها و کارهایی دارند که در زندگی عملی خویش انجام می‏دهیم.

بسیار تاسف آور است که در محیط خود تصورات و افکار اشتباهی را ببینیم که میان کمال به عنوان ارزشی حیاتی در جامعه، و میان تنبلی به عنوان عیبی رفتاری تفاوت قائل نیستند.

از آنجا که کار و آموزش دو محور جوامع پیشرفته به حساب می‏آیند [اگر نگاهی به این دو محور در کشورهای خود بیاندازیم خواهیم دید که] آموزش در سطح متوسطه و عالی در کشورهای مسلمان نیاز به نوعی پاکسازی و صیقل دارند تا معنای دقت و کیفیت نزد همه‏ی طبقات علمی جامعه مشخص و واضح گردد.

دقت و درست انجام دادن کار در جوامع ما در پشت دیوارهایی بلند به عقب رانده شده است و کار ما در اهمال و کوتاه کاری به جایی رسیده است که به ماندن به همراه عقب ماندگان راضی گشته‏ایم.

بلکه بی‏خیالی و همت ضعیف، اخلاق دقت در کار را از مفاهیم و درون ما دور کرده است و اینگونه شد که به این مفهوم رایج معنا بخشیدیم که: “کالای بی کیفیت، کالای خوب را از بازار کنار می‏زند” و ارزان ضعیف را بر گران‏قیمت با کیفیت ترجیح دادیم.

اما آنچه بیشتر باعث تاسف می‏شود این است که ما ملت‏ها و جوامعی هستیم که به دینی پایبندیم که دین دقت و کیفیت است… دین کار و موفقیت… دین کار برای دنیا و آخرت… دین تشویق برای زحمت در زندگی و آسان گرداندن سختی‏ها… دین خوش‏بینی و امید درست، که جامعه را پس از چشیدن صبر بسیار به قله‏ی افتخار رهنمون می‏شود.

از آنجا که وضعیت ما چنین است که می‏بینیم به نظر می‏رسد سبب آن این باشد که کار در نزد ما از ارزش‏های اسلامی که به نیکی و دقت تشویق می‏کند تهی گشته است یا شاید حتی این احساس که دقت و کیفیت کار از مهم ترین اساس‏های تربیت اسلامی است، در نزد بسیاری از افراد امت که کم هم نیستند از بین رفته است.

در ارزش‏های دین ما این کافی نیست که صرفا انسان کاری را انجام دهد و بس، بلکه باید آن را به درستی انجام دهد و درست انجام دادن کار ممکن نیست مگر اینکه با دقت و رعایت کیفیت انجام گیرد.

از اینجا مشخص می‏شود که ویژگی “اتقان” یا “دقت” در اسلام تنها یک هدف رفتاری فردی نیست بلکه یک ویژگی و مشخصه‏ی متمدنانه و پیشرو برای جامعه‏ی اسلامی است که در اثر آن بسیاری از رفتارهای بد و ناشایست مانند بی‏نظمی و هرج و مرج و بی‏مبالاتی از بین می‏رود و بلکه به دنبال آن مفهوم ناشایست خود پرستی و منیت ناپدید می‏گردد.

این صفت ناشایست یعنی منیت همان نعره‏ی فرعون است که می‏گفت:

…مَا أُرِیکُمْ إِلَّا مَا أَرَى … [غافر: ۲۹]

(جز آنچه مى‏بینم به شما نمى‏نمایم)

ما اینجا قصد داریم وجدان انسان مسلمان را بیدار سازیم تا آنکه این وجدان به عنوان داوری درونی در نفس وی به قضاوت بپردازد. و این همان مراقب و نصیحتگر درونی است که در هنگام کار وی را همراهی می‏کند زیرا متاسفانه موسسات آموزشی این وظیفه‏ ی بیدار سازی وجدان را در اغلب جوامع مسلمان به خوبی انجام نداده‏اند تا آنجا که تولید موسسات آموزشی در اکثر جوامع اسلامی چیزی نیست جز بدن‏هایی توخالی و وجدان‏هایی خفته، که این بطور کامل بر کیفیت و دقت کار و تولید تاثیر گذاشته است…

و پاداش از جنس کار است. راست گفته است پیامبر ما صلی الله علیه وآله وسلم که:

« تجدون الناس کإبل المائة لا یجد الرجل فیها راحلة » [رواه مسلم]

(مردم به مانند شتران عادی‏اند که نزدیک است در میانشان شتر مناسب نیابی)

اینجاست که می‏دانیم سبب عقب افتادن جوامع مسلمان در مهمترین مجال‏های زندگی چیزی نیست جز عدم دقت و بی مهارتی و عاجز ماندن از دنبال نمودن مسابقه‏ی دنیای جدید در میدان فرهنگ و صنعت و مهارت‏هایی که نفع عام آن به همه‏  ی مسلمان‏ها رسیده وآنان را پس از این عقب‏ماندگی در مقدمه‏ی دیگر ملت‏ها قرار می‏دهد.

زیرا دوران جدید نیاز به سطح بالایی از تخصص به همراه دقت دارد و بدیهی است که آنکه چیزی ندارد نمی‏تواند آن را ببخشد و بلکه آنکه چیزی را نداند نمی‏تواند آن به خوبی انجام دهد و چه زیبا گفته است حافظ ابن حجر آنجا که می‏گوید: “هر که در غیر تخصص خود سخن گوید عجایب به بار می‏آورد!”

و اگر در همراهی زمانه در وسائل و فناوری‏های آن معنایی باارزش وجود نداشت خداوند متعال در کتابش اینچنین به بندگانش امر نمی‏نمود که:

وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَعَدُوَّکُمْ … [انفال: ۶۰]

(و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبهاى آماده بسیج کنید تا بدینوسیله دشمن الله و دشمن خود را دچار ترس سازید)

نیزه نمی‏تواند در برابر تانک بایستد و تیر و کمان قادر به برگرداندن موشک نیست چنانکه راه رفتن پیاده به مانند حرکت بر وسیله‏ ی سواری نیست.

وَهُوَ الَّذِی خَلَق السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَکَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاء لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.. [هود: ۷]

(و اوست کسى که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر آب بود تا شما را بیازماید که کدام‏یک نیکوکارترید)

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ [نمل: ۸۸]

(و کوهها را مى‏بینى [و] مى‏پندارى که آنها بى‏حرکتند و حال آنکه آنها به مانند ابرها در حرکتند [این] صنع الله است که هر چیزى را در کمال استوارى پدید آورده است در حقیقت او به آنچه انجام مى‏دهید آگاه است)

خداوند به من و شما بوسیله‏‏ی قرآن بزرگ برکت رسانده و من و شما را با آیه‏ های آن سود رساند.

آنچه را گفتم، اگر درست بود از سوی خداوند و اگر اشتباه بود از نفس و شیطان بود و از خداوند آمرزش می‏ خواهم که او بس آمرزنده است.

خطبه‏ی دوم:

ستایش تنها از الله است و درود و سلام بر آنکه پیامبری پس از وی نیست.

ای مردم: در این ضعف تولید و کار با کیفیت، که مسلمانان دچار آن هستند صداهایی به گوش می‏رسد که پیشرفت غرب بیگانه، آنان را از خود بی‏خود ساخته و گمان برده‏اند که این پیشرفت صرفا و از اساس از خود غربیان است و ندانستند که آنچه غرب دارد در واقع ثمره‏ی آن چیزی است که امت مسلمان از خود به جا گذاشته و روزی به دست غربیان رسیده است. و این صداها آن چه را کیفیت و ویژگی کار غربیان می‏دانند تمجید می‏ کنند.

اینان ندانسته‏اند که اسلام پیش از آنان به همه‏ی این دقت و کیفیت دست یافته است بلکه معیار کیفیت نزد مسلمانان با معیاری که دیگران دارند متفاوت است زیرا کیفیتی که آنان در نظر دارند دارای خواستگاهی صرفا مادی است اما نوع کیفیتی که ما در نظر داریم دارای خواستگاهی دنیایی و اخروی است. خداوند بزرگ می ‏‏فرماید:

… لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً … .. [ملک: ۲]

(تا شما را بیازماید که کدام یک از شما نیکو کارترید)

اهل علم این “نیکویی کار” را اینگونه تفسیر نموده‏اند که کار باید خالصانه و درست باشد. خالص بودن کار یعنی انجام آن برای آخرت و درست بودن آن یعنی با دقت و کیفیت انجام دادن آن کار.

اما از حالت تبعیت مطلقی که ما در آن به سر می‏بریم این عجیب نیست که ما در مورد آنچه نزد دیگران وجود دارد دچار اعجاب شویم، حتی اگر اصل آن نزد خود ما موجود باشد. و بسیاری از ما نسبت به اصطلاح “کیفیت و دقت” چون از سوی غربیان مورد استفاده قرار می‏گیرد احساس بیگانگی می ‏کنند بدون آنکه بدانند یا افتخار کنند که اصطلاح “نیکی در کار و دقت” قرن‏ها پیش در دین ما مورد استفاده قرار گرفته است…

اگر درباره‏ی “اتقان” و دقت در کار همین یک حدیث پیامبر که خداوند دقت در کار و جدیت در آن را دوست دارد وارد شده بود نیز برای تشویق به این مهم کافی بود.

یکی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم روایت می‏کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم در تشییع جنازه‏ای شرکت کرد تا آنکه جنازه را در قبر کردند پس رسول خدا فرمودند: “لحد آن را راست و مساوی کنید” تا آنکه مردم فکر کردند این کار سنت است. پس پیامبر رو به آنان کرد و گفت: “بدانید که این کار نه سودی برای میت دارد و نه زیانی ولی خداوند دوست دارد که اگر کسی کاری انجام داد آن را به نیکی انجام دهد” و در لفظ دیگر همین حدیث آمده است که فرمود: “خداوند دوست دارد که اگر کسی از شما کاری انجام داد آن را با دقت و به خوبی و درستی انجام دهد” [به روایت بیهقی]

ببنید چگونه در چنین موضعی که ریختن خاک بر مرده هیچ ضرری به وی نمی‏‏رساند چنانکه کندن پوست گوسفند پس از ذبحش هیچ دردی برای وی نخواهد داشت، پیامبر به درست انجام دادن کندن لحد دستور داده است.

اما هدف از این دستور در واقع برای راهنمایی به درست انجام دادن کار و ایجاد این خصلت در وجدان انسان مسلمان بیدار است تا آنکه نیرویی جلوبرنده باشد برای دعوت به نیکو انجام دادن کار، هر کاری که باشد…

حال که قضیه در مورد قبر و مرگ اینگونه است، پس مسائل مهم‏تر در اولویت قرار خواهند داشت…

از این حدیث فوائد بسیاری برداشت می‏شود از جمله اینکه:

خداوند دقت در کار و درست انجام دادن آن را دوست دارد.

و اینکه: درست انجام دادن کار، تنها به امور عبادی منحصر نیست و بلکه به مسائل دنیایی نیز مربوط است.

و همچنین احساس مسلمان نسبت به دستاورد درست و اینکه وی با درست انجام دادن کار درواقع کاری کرده است که خداوند آن را دوست دارد و از سوی دیگر خود او در درونش از اینکه کاری را بدون کم‏ کاری و تقصیر انجام داده است راضی و خشنود است..

و چه زیبا گفته است شاعر که:

اگر انسان مکلف کاری انجام دهد عیب است که آن را به درستی به انجام نرساند

زیرا پیامبر ما چنین گفته که خداوند دوست دارد بنده‏ای که تقوای وی را دارد کارش را به خوبی انجام دهد.

همچنین درباره‏ی خوب انجام دادن کار نصوص بسیاری در کتاب و سنت وارد شده است که همه دال بر محبوب بودن این خصلت و تشویق به آن در جنبه‏ های مختلف است. رسول الله صلی الله علیه وسلم می‏فرماید:

«اگر یکی از شما برادرش را کفن کرد باید که وی را به نیکی کفن نماید» [به روایت امام مسلم]

و در حدیث صحیح در مورد ذبح چارپایان آمده است که: “اگر ذبح نمودید به نیکی ذبح نمایید”

همچنین در نماز، کسی امام می‏شود که بهترین قرائت را داشته باشد و در حدیثی که در مورد قرائت قرآن آمده است چنین آمده که آنکه قرآن می‏خواند و آن را به درستی و نیکی می‏خواند به همراه فرشتگان بزرگوار نیکوکار است.

همینطور در داستان مشروعیت اذان هنگامی که عبدالله بن زید آن رویا را دید رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم به وی فرمود: “آن را به بلال بگو زیرا او خوش صدا تر است”

و این ها همه برای معتبر بودن و مقدم بودن “درست انجام دادن” کارهاست و نصوص در این باب بسیار است که این مجال برای ذکر همه‏ی آنها تنگ است. پس آیا مسلمانان ارزش این مفهوم را در زندگی خود خواهند فهمید و آیا پس از فهم آن در جهت فعال نمودن این خصلت در محیط خود مخصوصا محیط‏های علمی و آموزشی، تلاش خواهند نمود؟

زیرا این محیط‏هاست که عرصه‏های کار و بازار آن از نظر صنعتی و دستاوردی و مهارتی را شکل می‏دهند. این آن چیزی است که آرزویش را داریم باشد که آنچه در پیش است بهتر و نیکوتر باشد. و توفیق از سوی خداوند است و بر وی توکل می‏کنیم…

و درود و سلام بفرستید بر بهترین و نیکوترین انسان‏ها محمدبن عبدالله، آن صاحب حوض کوثر و آن صاحب شفاعت که خداوند شما را به آن امر نموده و خود آن را آغاز نموده است و سپس ملائکه بر وی درود فرستاده‏اند. خداوند متعال چنین می‏فرماید:

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا [احزاب: ۵۶]

(الله و ملائکه‏اش بر پیامبر درود می‏فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‏اید بر او درود فرستید و چنان که باید سلام بگوئید)

و رسول الله صلی الله علیه وسلم فرموده است: «هر که بر من یک درود فرستد خداوند بر وی ده درود خواهد فرستاد».

بارالها بر بنده و پیامبرت محمد درود و سلام فرست و خشنود باش از چهار خلیفه ‏ی پیامبر ابوبکر و عمر و عثمان و علی و از دیگر یاران پیامبرت صلی الله علیه وسلم و از تابعین و پیروان آنان و از همه‏ی کسانی که تا قیامت به نیکی از آنان پیرویی نمایند و همچنین از ما با عفو و کرمت ای مهربانترین مهربانان.

خدایا اسلام و مسلمانان را عزت ده خدایا اسلام و مسلمانان را عزت ده، خدایا اسلام و مسلمانان را عزت ده و شرک و مشرکان را خوار بگردان.

خدایا دینت را و کتابت را و سنت پیامبرت و بندگان مومنت را یاری فرما. خدایا نفس‏های ما را متقی گردان و آن را پاک گردان که تو بهترین پاک کننده‏ ی آن هستی و تو ولی و مولای آنی…

خدایا ما را در سرزمین‏هایمان ایمن گردان و سرپرستان و مسئولان ما را صالح بگردان و مسئولیت ما را به دست کسانی بسپار که تقوای تو را داشته باشند و در پی خشنودی تو باشند.

خدایا ولی امر ما را بسوی سخنان و کارهایی رهنمون ساز که تو دوست داری و از آن خشنود می‏گردی، ای زنده ‏ی پایدار! خدایا همنشینان و مشاوران وی  را نیک و صالح گردان یا ذا الجلال و الاکرام…

خدایا غم‏ها و سختی‏های غمگینان و سختی کشیدگان را از بین ببر. خدایا قرض وام‏داران را ادا کن و بیماران ما و بیماران مسلمان را شفا ده. پروردگارا برای ما در دنیا و آخرت نیکی عطا فرما و ما را از آتش دوزخ حفظ فرما.

پاک و منزه است پروردگار تو پروردگار عزت از آنچه دروغپردازان وی را وصف می‏کنند و سلام بر پیامبران و این است آخرین سخن ما که: الحمدلله رب العالمین.

___________________

با تشکر از شبکۀ جهانی نور

http://www.nourtv.net