فضیلت روزهای تشریـق

ابراهیم بن محمد الحقیل / ترجمه: ابوعامر

ذکر خداوند متعال از بهترین انواع عبادات و گرامی‌ترین آنهاست تا جایی که معاذ بن جبل رضی الله عنه آن را مطلقا بهترین عبادت می‌داند و می‌گوید:

“فرزند آدم کاری نجات‌بخش‌تر از ذکر خداوند انجام نداده است” به او گفتند ای ابوعبدالرحمن حتی جهاد در راه خدا؟ گفت: “حتی جهاد در راه خدا، مگر آنکه اینقدر با شمشیرش ضربه بزند که بشکند، زیرا خداوند متعال می‌فرماید: {ولذکر الله اکبر} (به تحقیق ذکر خداوند بزرگتر است)”

زیرا در ذکر خداوند متعال زندگی قلب و آرامش آن نهفته است چنانکه خداوند متعال می‌فرماید:

{ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [رعد: 28]

(آگاه باشید که با یاد الله دل‌ها آرام می‌گیرد)

هر که خداوند را در همه حال یاد کند دنیا و آنچه در آن است برایش آسان خواهد شد و در آن راه بدبختی نخواهد پیمود، زیرا او خالق این دنیا را یاد می‌کند و می‌داند که آنچه نزد خداوند است بهتر و ماندگارتر است.

آنکه ذکر خداوند می‌کند از مخلوق نخواهد ترسید و از هیچ چیز هراسی نخواهد داشت زیرا یاد خداوند متعال در قلب وی شجاعت و قدرت اقدام قرار خواهد داد و از وی ترس و تردید سر نخواهد زد و این راز نیروی مجاهدان در راه خدا است که گاه دشمنانی را که از نظر تعداد و اسلحه بر آنان برتری دارند شکست می‌دهند، و این راز نیروی علما و مصلحانی است که به معروف امر می‌کنند و از منکر بازمی‌دارند و حق را می‌گویند و در راه خداوند از سرزنش هیچ کس هراسی ندارند. زیرا گمان بر این است که آنان بیشترین کسانی‌اند که خداوند را یاد می‌کنند.

این روزها، روزهای ذکر و شکر است:

روزهای تشریق (1) روزهای ذکر خداوند متعال و روزهای شکرگذاری اوست، گرچه حق این است که همیشه یاد خداوند و شکر او به جای آورده شود اما در این روزها ذکر و شکر او بیشتر مورد تاکید است.

نبیشه هذلی رضی الله عنه از رسول الله (صلی الله علیه وعلی آله وسلم) روایت کرده است که ایشان فرمودند: “روزهای تشریق، روزهای خوردن و نوشیدن و ذکر خداوند است” [به روایت امام مسلم] و در روایت امام احمد آمده است که فرمودند: “هر که روزه‌دار بود افطار کند که این روزها روزهای خوردن و نوشیدن است”

این روزها روزهایی است معدود که خداوند متعال درباره‌ی آن‌ها می‌فرماید:

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ } [بقره: 203]

(خداوند را در روزهایی معدود یاد کنید)

و در حدیث عبدالله بن قرط آمده است که رسول الله (صلی الله علیه وعلی آله وسلم) فرمودند: “بهترین روزها نزد خداوند متعال روز قربانی است و سپس روز قـَرّ (2)”‌ [به روایت امام احمد]

از آنجا که این روزها، آخرین روزهای این موسم بافضیلت هستند، و در این روزها حجاج حج خود را کامل می‌کنند و دیگر مردم نیز آن را با تقرب به خداوند متعال و قربانی به پایان می‌رسانند مستحب است که این ایام با ذکر خداوند متعال توسط حاجیان و دیگر مردم پایان داده شود.

و این سنتی است که خداوند متعال در پایان هر عبادتی قرار داده است. مثلا در مورد نماز، ذکر پس از آن مشروع گردیده شده است چنانکه خداوند متعال می‌فرماید:

{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} [نساء: 103]

(پس هنگامی که نماز را به پایان رساندید خداوند را ایستاده و نشسته و بر پهلوهای خود یاد کنید)

و در مورد ذکر پس از نماز جمعه می‌فرماید:

{فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} ‌[جمعه: 10]

(پس هنگامی که نماز [جمعه] به پایان رسید در زمین منتشر شوید و از فضل و نعمت الهی بجویید و الله را بسیار یاد کنید تا آنکه رستگار شوید)

و پس از ذکر حج خداوند متعال چنین می‌فرماید:

{فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً} [بقره: 200]

(پس هنگامی که مناسک خود را کامل نمودید الله را آنگونه که پدرانتان را یاد می‌نمود یا بیشتر از آن یاد نمایید)

برای ذاکر شایسته است که در معنای ذکری که می‌کند تدبر نماید و معنای آن را بداند زیرا این بیشتر باعث ایجاد خشوع و تاثیر گذاری آن و سپس صلاح قلب خواهد شد.

ابن قیم رحمه الله می‌گوید: “بهترین نوع ذکر و سودمندترین آن، ذکری است که در آن، قلب و زبان با یکدیگر همراه باشند و از اذکار نبوی بوده و شخص ذاکر نیز معانی و مقاصد آن را درک نماید”

اذکار مورد تاکید در روزهای تشریق:

در این روزهای مبارک گفتن تکبیر در پی نمازهای فرض و همچنین تکبیر مطلق تا غروب روز سیزدهم برای حجاج و دیگران مورد تاکید است.

ابن عمر رضی الله عنهما در این روزها در سرزمین منی و در پی نمازها و در بستر خواب و در خیمه و مجلسش و در هنگام راه رفتن تکبیر می‌گفت.

ام المومنین میمنونه رضی الله عنها در روز نحر (قربانی) تکبیر می‌گفت و زنان  در پشت سر أبان بن عفان و عمر بن عبدالعزیز در شب‌های تشریق، به همراه مردان در مساجد تکبیر می‌گفتند [به روایت بخاری]

بلکه اهمیت این تکبیرها در پی نمازهای فرض تا جایی است که علما می‌گویند: اگر شخص آن را فراموش کرد می‌تواند آن را قضا نماید و اگر فراموش نمود که آن را به دنبال نماز بگوید می‌تواند آن را هنگامی که به یاد آورد به جای بیاورد حتی اگر بی‌وضو باشد یا از مسجد خارج شده باشد؛ البته اگر فاصله‌ی میان تکبیر و نماز طولانی نشده باشد.

همچنین تکبیر مطلق در بازار و خانه و مسجد و در راه، به هدف بزرگ داشتن خداوند و برای آشکار گرداندن شعائر وی مشروع می‌باشد.

اجتماع لذت قلب و لذت بدن:

در روزهای تشریق برای مومنان میان لذت بدن با خوردن و نوشیدن و لدت قلب با ذکر و شکر یکجا شده و اینچنین لذت و خوشی به کمال خود می‌رسد. هر چه آنان برای نعمت شکر کنند خود این شکر نیر نعمتی دیگر است که خود نیاز به شکری دیگر دارد و شکر هیچ‌گاه پایان نمی‌یابد.

کمک گرفتن از نعمت برای طاعت:

حافظ ابن رجب رحمه الله تعالی می‌گوید: “در این سخن رسول الله صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: “این روزها، روزهای خوردن و آشامیدن و ذکر خداوند است” اشاره به این است که از این روزهای عید و آشامیدن برای ذکر و یاد خداوند متعال کمک جسته می‌شود و این از کمال شکر نعمت‌های الهی است که از این نعمت‌ها برای طاعات کمک گرفته شود. خداوند متعال نیز در کتابش به خوردن از پاکی‌ها و شکر آن امر نموده است و هر که از نعمت‌های الهی در معصیت او بهره ببرد نسبت به نعمت‌های او کفر ورزیده است.

به ویژه نعمت خوردن از گوشت چهارپایان، چنانکه در روزهای تشریق چنین است. زیرا این چارپایان حیواناتی زبان بسته‌اند که از الله اطاعت نموده و معصیت وی را نمی‌کنند و تسبیح وی را به جای می‌آورند چنانکه خداوند متعال می‌فرماید:

{ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍإلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } ‌[اسراء: 44]

(و هیچ چیز نیست مگر آنکه به ستایش او تسبیح گوی است)

و این آفریدگان برای خداوند سجده می‌برند:

{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ} [نحل49]

(و برای الله هر آنچه از جنبندگان و فرشتگان در آسمان و زمین است سجده می‌برند و آنان تکبر نمی‌ورزند)

و چه بسا این حیوانات بیشتر از بسیاری از انسان‌ها یاد خداوند می‌کنند، و در مسند بصورت مرفوع روایت شده که: “چه بسا چارپایی که بهتر از آنی است که سوارش است و بیشتر از وی ذکر خداوند را به جای می‌آورد” [مسند احمد]

و خداوند متعال در کتابش چنین خبر داده است که بسیاری از جن‌ها و انسان‌ها به مانند چارپایان و بلکه بدتر از آنانند.

خداوند متعال با این وجود ذبح این چارپایان ـ مطیع و ذکر گذار ـ را برای بندگان مومن خود مباح گردانده تا بدین وسیله بدن‌های آنان قوی گردد و لذت آنان با خوردن گوشت به کمال برسد زیرا گوشت از بهترین غذاها و خوشمزه‌ترین آنهاست و با این وجود که بدن‌ انسان با دیگر غذاهای غیرگوشتی مانند گیاهان و دیگر غذاها زنده می‌ماند اما نیرو و عقل و لذت، جز با خوردن گوشت به کمال نمی‌رسد و بر این اساس خوردن گوشت کمکی خواهد شد برای به دست آوردن علوم سودمند و اعمال نیکی که بنی آدم به واسطه‌ی آن بر حیوانات برتری دارند و همچنین برای آنکه برای ذکر خداوند قوی گردند…

برای همین برای شخص مومن لایق نیست جز این که این نعمت‌ها را با شکرگذاری پاسخ گوید و از آن‌ها در طاعت خداوند عزوجل سود جوید زیرا خداوند فرزندان آدم را بر بسیاری از مخلوقات برتری داده و این حیوانات را در تسخیر آنان قرار داده است. خداوند متعال می‌فرماید:

{ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [حج: 36]

(از گوشت آنها بخوريد و به مستمند (غير گدا) و به فقير (گدا پيشه) بخورانيد. اين گونه (كه می‌‌بينيد ) شتران را رام و مطيع شما كرده‌ايم تا اين كه  سپاسگزاری كنيد.‏)

اما کسی که این حیوانات فرمانبردار و ذاکر خداوند را کشته و سپس از گوشت آنان در راه معصیت او سود برد و یاد خداوند را فراموش نماید در واقع کفر نعمت کرده و این چارپایان بهتر از او و فرمانبردارتر از اویند.” پایان سخنان امام ابن رجب [لطائف المعارف]

درباره‌ی مسخر گردانده شدن این چارپایان، خداوند متعال می‌فرماید:

{وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [حج: 36]

(ما (ذبح) شتران  را (در حجّ) برای شما از جمله مراسم و مناسک الهي قرار داده‌ايم، و در چنين حيواناتي خير شما است. پس در حالی كه به صف ايستاده‌اند نام الله را بر آنها ببريد، و هنگامی كه بر پهلوهايشان افتادند، خودتان از گوشت آنها بخوريد و به مستمند (غير گدا) و به فقير (گدا پيشه) بخورانيد. اين گونه  شتران را رام و مطيع شما كرده‌ايم تا اين كه سپاسگزاری كنيد.‏)

ابن کثیر رحمه الله درباره‌ی این سخن خداوند متعال می‌گوید: “خداوند متعال می‌فرماید: برای این،‌ این چارپایان را به تسخیر شما درآوردیم،‌ یعنی آنها را تحت فرمان و مطیع شما گرداندیم، اگر خواستید سوار آن‌ها می‌شوید و اگر خواستید شیر آن‌ها را می‌دوشید و اگر خواستید آن‌ها را ذبح می‌کنید.” چنانکه خداوند متعال می‌فرماید:

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَاماً فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ(71) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ (72) وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ}‌ [یس: 71-73]

(آیا نمی‌بینند که از آنچه ما با دستان خود برای آنان آفریدیم چارپایانی است که آنان مالک آنند؟ (71) و ما آن را مطیع آنان ساختیم برخی از آنها را مركب خود می‌‌سازند، و از برخی ديگر تغذيه می‌‌كنند ‏ (72) و از آن سودهایی می‌برند و از آن نوشیدنی‌هایی به دست می‌آورند. آیا نباید شکرگذار باشند؟)

ابن کثیر در تفسیر آیه‌ی {كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} می‌گوید: “خداوند متعال این حیوانات را آفرید در حالی که نه به آنها نیازمند است و نه به بندگانش، اما آنان را برای این آفرید که در تسخیر بندگانش باشند و تا با ریختن خون آن‌ها در این روزهای بافضیلت به خداوند نزدیکی جویند.” چنانکه خداوند متعال می‌فرماید:

{ لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ}‌[حج: 37]

(نه گوشت آن (قربانی‌ها) به الله خواهد رسید و نه خون آن، بلکه تقوای شما به او خواهد رسید. اینچنین این (چارپایان) را مسخر شما گرداندیم تا الله را به سبب آنکه شما را هدایت نموده است بزرگ دارید، و نیکوکاران را بشارت ده.)

ابن کثیر رحمه الله می‌گوید: “برای این هدف ذبح این حیوانات برای شما مشروع گردانده شده است تا خداوند را در هنگام ذبح آنان به یاد آورید زیرا او خالق و رازق است و به او چیزی از گوشت و خون این قربانی‌ها نمی‌رسد زیرا که خداوند از دیگران بی‌نیاز است.

مردم در دوران جاهلیت هنگامی که قربانی را ذبح می‌نمودند مقداری از گوشت آن را در کنار خدایان خود می‌گذاشتند و مقداری از خون قربانی را بر آن می‌پاشیدند، پس خداوند متعال فرمودند: به خداوند نه گوشت آن‌ خواهد رسید و نه خون آن” پایان سخنان امام ابن کثیر [تفسیر ابن کثیر]

میان روزهای تشریق و خوشی‌های بهشت:

در نهی از روزه گرفتن روزهای تشریق پس از کارهای نیکی که در روزهای دهه‌ی ذی‌الحجه و اعمال حج انجام گرفته است و در بهره گرفتن از پاکی‌هایی که خداوند حلال نموده است، اشاره‌ای است به حال اهل دنیا. زیرا دنیا همه‌اش به مانند روزهای حج، در سفر طی می‌شود و همچنین به مانند حج همه‌اش در احرام [یعنی حرام گردانده شدن] شهوت‌هایی طی می‌شود که خداوند بر انسان حرام گردانده است.

هر که در این مدت سفر بر این احرام صبر پیشه نمود و از پیروی هوای نفس دست کشید به خواسته‌ی خود خواهد رسید و برای ابد در مهمانی خداوند و در جوار او خواهد ماند و برای همین است که به اهل بهشت گفته خواهد شد:

{ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [طور: 19]

(بخورید و بیاشامید، گوارایتان باد! به پاداش آنچه انجام می‌دادید)

{ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} [حاقه: 24]

(بخورید و بیاشامید و گوارایتان باد به پاداش آنچه در روزهای گذشته انجام می‌دادید)

هر که امروز از شهوت‌هایش روزه گیرد فردای آخرت با آن افطار خواهد کرد، و هر که بر انجام آنچه در دنیا برای وی حرام گردانده شده است عجله ورزد با محروم شدن از نصیب خود در بهشت، تنبیه خواهد شد. برای مثال هر که در دنیا خمر بنوشد در آخرت از آن محروم خواهد شد و هر مردی که در دنیا لباس ابریشم بپوشد در آخرت از پوشیدن آن محروم خواهد گردید. [نگا: لطائف المعارف]

بر مسلمان‌ها لازم است که تقوای خداوند را پیشه سازند و وقت‌های خود را با یاد خداوند و شکر و طاعت وی آباد سازند زیرا این روزهای باارزش هم بر نیکوکار و هم بر کم کار خواهد گذشت هر چند میان اعمال این دو گروه تفاوت بزرگی است. همین گونه نیز دنیا طی خواهد شد و خواهد گذشت.

همانگونه که دنیا برای انسان نیکوکار زودتر از موعدش به پایان نخواهد رسید، برای توبه‌ی فرد گناهکار نیز تاخیر نخواهد کرد، اما انسان مطیع، سختی طاعت و صبری را که برای آن و برای جلوگیری از شهوات متحمل گردیده از یاد خواهد برد و شیرینی اجر و ثواب را به دست خواهد آورد.

همینطور انسان گناهکار خوشی شهوت‌ها را فراموش خواهد کرد و تلخی گناهانی را که به سبب ترک واجبات و ارتکاب گناهان به دست آورده در برابر خود خواهد دید.

خداوند متعال ما را به سوی هدایت خود موفق گرداند و کارهای ما را در راه رضایت خود قرار دهد.

ستایش از آن الله پروردگار جهانیان است وصلى الله على نبينا محمد وعلی آله وصحبه أجمعين.

______________________________________________________

1-   منظور از ایام تشریق یا همان روزهای تشریق، روزهای یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه می‌باشد. این روزها با غروب روز سیزدهم ذی الحجه پایان می‌یابند. در این روزها روزه گرفتن جایز نیست و بر اساس سخن رسول الله (صلی الله علیه وعلی آله وسلم) این روزها روزهای خوردن و نوشیدن و ذکر و شکر خداوند است.

2-     روز قـَرّ:‌ روز یازدهم ذی الحجه و روز استقرار در سرزمین منی است.