نصیحت؛ فضیلت، جایگاه و احکام آن
خطیب: دکتر صالح بن حمید
مسجدالحرام: ۱۷ ذی الحجه ۱۴۳۰ برابر با ۱۳ آذر ۱۳۸۸
خطبهی اول:
ستایش از آن الله است، ستایش از آن اوست که آفریدگار مردمان از عدم است… اوست که بخشش بیپایان دارد و ولی نعمت است.
ستایش او را گفته و برای فضل عظیمش او را سپاس میگویم. و شهادت میدهم که سرور و پیامبر ما محمد، بنده و پیامبرسان الهی است که خداوند به وسیلهی او دین را کامل گرداند و شریعت را به اتمام رساند. درود و سلام و برکات خداوند بر او و بر اهل بیت و اصحاب بزرگوار او و تابعین و کسانی باد که به نیکی از آنان پیروی نموده و راه راست را پیمودهاند…
اما بعد… ای مردم خود و شما را به تقوای الهی سفارش میکنم پس تقوای وی را پیشه سازید که انسان خوشبخت و بااراده کسی است که پیش از ترک دنیا گناهان را ترک گوید و قبل از پیشی گرفتن مرگ به سوی توبه پیشتاز باشد. زیرا وقت، شاهدی است که برمردمان و گذر شب و روز ما را به سوی مرگ میبرد…
ای آنکه به سلامتی خود فریفتهای… آیا ندیدهای آنان را که بدون بیماری مردهاند؟ و ای آنکه با طول عمر راه غفلت گرفتهای… آیا ندیدهای آنان را که با مرگ غافلگیر شدهاند؟!
برحذر باشید از آنکه جزو کم فروشان بوده یا آنکه در صورت یادآوری برای توبه، امروز و فردا کنید و اگر به راه خدا دعوت داده شوید سستی ورزید… تلاش کنندگان تلاش خود را کردند و تو هنوز نشستهای و مسابقه دهندگان مسابقه دادند و تو هنوز دوری؟ آنان کسانیاند که دربارهشان چنین نازل شده است:
{ کَانُوا قَلِیلاً مِّنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ * وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ * وَفِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } [ذاریات: ۱۷-۱۹]
(آنان کمی از شب را میخوابیدند (۱۷) و در سحرگاهان استغفار میکردند (۱۸) و در اموالشان بخشی معین برای سائل و محروم وجود داشت)
ای مسلمانان و ای حجاج بیت الله الحرام: زمانها در فضیلت متفاوتند و مکانها نیز همچنین و مواسم عبادت پشت سر هم تکرار میشوند… همهی اینها برای ایناست که همتها بیدار شوند و روحیهی رقابت و مسابقه در نیکیها تحریک شود و غافلان بیدار گردند…
حال اگر چه مسلمانان این مواسم خیر و شعائر حج را ترک وداع گفتهاند… اگر چه با حجاج بیت الله وداع گفتیم، اما شعائر دین و فرائض عبادی همیشه و در وقت مشخص و با روش ویژهی خود در همهی سال و در همه حال از شخص مسلمان مطلوب میباشد.
این نمازها و صدقات و اذکار و طاعات و نیکیها نه به زمان خاصی مربوط است و نه به مکان خاصی:
{ فَإِذَا قَضَیْتُم مَّنَاسِکَکُمْ فَاذْکُرُواْ اللّهَ …} [بقره: ۲۰۰]
(پس هنگامی که مناسک خود را به پایان رساندید الله را ذکر نمایید…)
{ لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَکِن یَنَالُهُ التَّقْوَى مِنکُمْ …} [حج: ۳۷]
(به الله نه گوشت آن خواهد رسید و نه خون آن، بلکه تقوای شما به او خواهد رسید)
زیاندیده آن است که پروردگار خود را تنها در روزهایی چند و ساعتهایی محدود به یاد آورد و پس از آن به غفلت و گناهان خود بازگردد. چه حسرت و چه زیان بزرگی است برای کسی که گذر ایام او را به سوی سقوط و بدبختی بیشتری سوق میدهد؟!
ای حجاج خانهی خداوند: در چنین مناسبتی توقف برای یادآوری و محاسبه، زیبا و به جاست… شایسته است در برابر یکی از مبادی این دین که در چنین شرایطی به جا است و صفت مسئولیت پذیری را نمایان میسازد قدری توقف نماییم… مبنایی که حق برادری را حفظ کرده و مسلمان را در ترازوی امتحان قرار میدهد.
از انس رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فرمودند:
“کسی از شما ایمان نمیآورد تا آنکه آنچه را برای خود دوست میدارد برای برادر خود نیز دوست بدارد” [متفق علیه]
برادری، روح ایمان است و چکیدهی احساس برادری همان براورده شدن امنیت فراگیری است که در همهی جامعه اطمینان و صلح را گسترده میسازد.
ای حجاج خانهی خدا و ای مسلمانان: هر که این را به درستی درک کند و تدبر نماید وظیفهی خود را در برابر برادرانش خواهد دانست… نشان دادن صادقانهی برادری، محدود نیست اما همهی آن در یک واژهی بزرگ که معنایی عظیم و آثاری چشمگیر دارد، جمع میشود که همان خیرخواهی در رفتار و پذیرش نصیحت دیگران و نصیحت کردن و محبت در حق یکدیگر است.
بر اساس این حق برادرت را نصیحت کرده و برای او خیرخواهی میکنی و نصیحت او را پذیرفته و نصیحتکنندگان را دوست خواهی داشت.
نصیحت، معیار محبت صادقانه و دوستی خالصانه است. برادر تو کسی است که در حق تو خیرخواهی و نصیحت نماید.
نصیحت، کلمهای است فراگیر و معنای کامل آن ارادهی خیر است برای شخص مقابل و راهنمایی وی به سوی آن و برحذر داشتن او از عیبها و انحراف در گفتار و کردار و رفتار با دیگران…
محمد بن نصر رحمه الله در تعریفی دقیق و زیبا میگوید: “نصیحت یعنی توجه قلب نسبت به شخص نصیحت شده ـ هر که باشد ـ و مراقبت از او و اصلاح وی”
و همین کافی است که پیامبر ما محمد ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ دین را در نصیحت خلاصه کرده و آن را سه بار تکرار نمود و فرمود: “دین نصحیت و خیرخواهی است. دین نصیحت و خیرخواهی است، دین نصیحت و خیرخواهی است”، گفتیم برای چه کسی ای رسول خداوند؟ فرمود: “برای الله و برای کتابش و برای پیامبرش و برای امامان مسلمان و دیگر مسلمانان” [به روایت امام مسلم از حدیث تمیم بن اوس داری]
ابن بَطال رحمه الله میگوید: “نصیحت هم دین نامیده میشود و هم اسلام”.
ای مسلمانان و ای مهمانان خداوند. برای هیچ کس، دارای هر مقام و منزلتی که باشدٰ ممکن نیست که از نصیحت بینیاز شود… حاکم و عالم و معلم و خانهدار و غنی و فقیر و مرد و زن و دور و نزدیک، همیشه وهمه جا…
نصیحت و خیرخواهی از بزرگترین حقوق میان مسلمانان است. از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فرمودند: “حق مسلمان بر مسلمان شش چیز است” گفته شد این شش چیز کدامند؟ فرمود: “هر گاه با برادرت مسلمانت روبرو شدی به وی سلام بگو و اگر تو را دعوت کرد دعوتش را پاسخ بگو و اگر برای تو نصیحت و خیرخواهی کرد تو نیز برای او خیرخواهی کن و اگر عطسه زد و “الحمدلله” گفت در پاسخش بگو: “یرحمک الله” و اگر بیمار شد به عیادتش برو و اگر وفات یافت در تشییع جنازهی او شرکت کن” [به روایت امام مسلم]
جریر بن عبدالله بجلی رضی الله عنه میگوید: “با رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم بر برپا داشتن نماز و دادن زکات و خیرخواهی برای هر مسلمان، بیعت نمودم” [متفق علیه]
و نزد طبرانی چنین روایت شده که: “هر که به امر مسلمانان اهمت ندهد از آنان نیست و هر که صبح و شب را سپری کند و برای خداوند و رسولش و کتابش و امام مسلمانان و عموم آنان خیرخواهی نورزد، مومن نیست”.
ای مسلمانان: مثال مومن در برابر دیگر مسلمانان به مانند دو دست است که هر یک دیگری را میشوید. ابودرداء رضی الله عنه میگوید: “اگر بخواهید شما را نصیحت میکنم… محبوبترین بندگان نزد خداوند کسانیاند که باعث دوست داشتن خداوند نزد مردم و دوست داشتن مردم نزد خداوند میشوند و در زمین به نصیحت و خیرخواهی تلاش میورزند”.
ابوبکر مزنی ـ رحمه الله ـ میگوید: “ابوبکر صدیق ـ رضی الله عنه ـ با نماز و روزهی بسیار بر دیگر اصحاب رسول الله ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ پیشی نگرفت بلکه با چیزی که در قلبش بود بر آنان پیشی گرفت”
ابن أبی علیه میگوید: “آنچه در قلب ابوبکر بود محبت خداوند و خیرخواهی برای بندگانش بود”.
ای عزیزان و ای حجاج خانهی خدا: مسلمان نسبت به مسلمان مانند یک ساختمان واحد است که هر یک دیگری را میگیرد… آنان با یکدیگر در نیکی و در تقوا همکاری میکنند… به سوی حق و صبر توصیه میکنند… به معروف امر کرده و از منکر باز میدارند… مسلمان برادر مسلمان است…. عورت او را میپوشاند و لغزش او را میبخشد و برای او دلسوزی میکند و عذر او را میپذیرد و از غیبت او جلوگیری میکند و به نصیحت و خیرخواهی برای او ادامه میدهد و دوستی او را حفظ مینماید و دعوت او را پاسخ میگوید و هدیهاش را میپذیرد و خوبیاش را شکر میگوید و حاجتش را رفع میکند و گمشدهاش را بازمیگرداند. او را تسلیم نمیکند و از یاریاش سر باز نمیزند. برای او همان چیزی را میپسندد که برای خود…
برای غمش غمگین میشود و برای شادیاش شاد میشود حتی اگر شادی او به ضررش باشد.
مسلم صلاح و رستگاری و محبت و دواح نعمت و یاری و دور کردن بدیها و راهنمایی به سوی منافع و آموزش امور دین و دنیا را برای برادرانش دوست میدارد و بدیها را از آنان دور ساخته و از فریب و حسد نسبت به آنان دوری میورزد و برای فقرای آنان ایثار میورزد و هر یک از آنان را که از حق دور شدهاند با لطف و مهربانی به حق بازمیگرداند.
برادران و خواهران: علما تعدادی از آداب را که شایسته است در هنگام نصیحت رعایت نمود ذکر نمودهاند از جمله:
اخلاص در خیرخواهی برای شخص مقابل و حرص بر آن و تلاش در راه آن.
دور شدن از هوا و خواهشهای نفسانی.
صبر و شکیبایی در برابر آنچه ممکن از سوی شخص مقابل سر بزند.
باید در نصیحت از لطف و آسانگیری بهره جسته شود و از بهترین الفاظ و آرامترین و بهترین آنان استفاده شود و در بهترین اوقات و مناسبتترین حالت ممکن انجام گیرد.
اصل در نصحیت این است که در حالت سری و مخفیانه انجام گیرد.
امام شافعی رحمه الله میگوید: “هر که برادرش را در حال خلوت نصیحت کند، برای او خیر خواسته و او را باارزش داشته است و هر که در حالت علنی او را نصیحت کند او را بیآبرو کرده و سرزنش نموده است. شخص مومن دیگران را میپوشاند و نصیحت میکند اما منافق هتک حرمت میکند و بیآبرو میسازد”.
ابن حزم میگوید: “اگر خواستی نصیحت کنی به صورت مخفیانه نصیحت کن نه در حالت علنی و بصورت غیر مستقیم نصیحت کن نه مستقیم مگر آنکه شخص مقابل نفهمد که در آن صورت باید مستقیم نصیحت کرد”.
همچنین شایسته است در نصیحت با حسن ظن و یافتن عذر همراه باشد… ابن سیرین رحمه الله میگوید: “اگر از برادرت چیزی به تو رسید برایش عذری بیاور… و اگر برای کار او عذری نیافتی بگو: حتما عذری دارد”.
و حکیمان گفتهاند: “با هیچ کس با چیزی که بد میدارد روبرو نشو حتی اگر قصد نصیحت او را داری زیرا این باعث تنفر و قبول نکردن نصیحت میشود”.
و در پایان، نصیحت سببی است برای انتشار برادری و زیاد شدن الفت و صافی قلب و نصیحتگر در دین خداوند کسی است که میان بندگان خداوند الفت ایجاد میکند…
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم… بسم الله الرحمن الرحیم:
{ وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ } [سورهی عصر]
خداوند من و شما را با قرآن بزرگ و راه و روش محمد ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ سود رساند. برای خود و شما و دیگر مسلمانان از هر گناهی از خداوند آمرزش میخواهم. پس از او آمرزش بخواهید که او آمرزنده و مهربان است.
خطبهی دوم:
حمد و سپاس از آن الله است. ستایش از آن اوست که خیری نیست مگر از او و شکر و سپاس مخصوص اوست و فضل و نعمتی نیست مگر از سوی او. و گواهی میدهم که معبودی به حق نیست جز الله که یکتاست و در یگانگی و پروردگاری و در نامها و صفاتش بیشریک است و حقیقت ذاتش را کسی نمیتواند درک نماید.
و گواهی میدهم که سرور و پیامبر ما محمد، بنده و پیامبرسان اوست که وی را برگزید و از وی خشنود شد. درود و سلام و برکات خداوند بر وی و بر اهل بیت و اصحاب وی و بر تابعین و همهی آنانی باد که تا قیامت به نیکی از آنان پیروزی نمایند… اما بعد:
بندگان خداوند، حجاج بیت الله الحرام… قومی که یکدیگر را نصیحت نکنند و نصیحت نپذیرند خیری در آنان نیست و قومی که نصیحتگران را دوست نداشته باشند نیز خیری ندارند. نصیحت در واقع انجام مسئولیت است.
این حقیقت نصیحت و منزلت و آثار آن است و چنانکه عمربن الخطاب رضی الله عنه میفرماید: “قومی که در میان خود یکدیگر را نصیحت نمیکنند خیری در آنها نیست و قومی که نصیحت کنندگان را دوست ندارند نیز خیری در آنان نیست و قومی که نصیحت نمیپذیرند خیری ندارند. هر که تو را نصیحت کرد دوستت دارند و هر که با تو مماشات کرد تو را فریب داده است”.
و بدانید که نبودن نصیحت متقابل و ضعف آن سبب بسیاری از آفات از جمله غیبت و سخن پراکنی و کوچک شمردن دیگران و مسخره گری و انتشار منکرات و گناهان و تفرقه و تنفر است. همین کافی است که بدانید برعکس نصیحت یعنی فریب و نفاق و مداهنه.
پس تقوای الله را پیشه سازید و روابط میان خود را اصلاح نمایید و بندگان خداوند و برادر یکدیگر باشید یکدیگر را و به حق و صبر توصیه نماید و سخنی استوار و درست گویید تا خداوند کارهای شما را نیکو نموده و گناهان شما را بیامرزد و هر که از الله و رسولش اطاعت نماید پیروزی بزرگی به دست آورده است.
سپس بر آن رحمت هدایتگر و آن نعمت الهی پیامبرتان محمد رسول خداوند درود و سلام فرستید که خداوند شما را به این امر نموده و فرموده است:
{ إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیماً } [احزاب: ۵۶]
(الله و ملائکهاش بر پیامبر درود میفرستند. ای کسانی که ایمان آوردهاید بر او درود و سلام فرستید)
بارالها درود و سلام و برکت فرست بر بنده و پیامبرت محمد آن پیامبر درس ناخوانده و بر اهل بیت پاک و همسرانش، مادران مومنان و از چهار خلیفهی پیامبرت، آن امامان هدایتگر، ابوبکر و عمر و عثمان و علی و از دیگر صحابه و تابعین و آنانی که تا قیامت به نیکی از آنان پیروی کنند،راضی و خشنود باش. و همچنین از ما، با فضل و کرم و احسانت ای گرامیترین گرامیان.
خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده، خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده و شرک و مشرکان را خوار بگردان و حوزهی دین را حفظ نما و بندگان مومنت را یاری نما…
خداوندا ما را در سرزمینهایمان ایمن گردان و متولیان و مسئولان ما را صالح گردان. و مسئولیت ما را بر عهدهی کسانی قرار ده که تقوای تو را داشته و راه خشنودی تو را در پیش گیرند.
خداوندا هر که را برای ما و برای دین و دیار و امنیت و امت و وحدت ما ارادهی سوء دارد به خودش مشغول ساز و مکر و حیلهاش را در نابودی خود او قرار ده ای پرودگار جهانیان. خدایا ما از شر آنان به تو پناه میبریم.
خداوندا حج ما ار مبرور گردان و پاداش ما را بسیار گردان و تلاش ما را مورد سپاس قرار ده و گناهان ما را بیامرز. خداوندا خنکی بخشش و عفو خود و شیرینی مغفرتت و لذت مناجاتت را به ما بچشان.
خداوندا ما را برای توبه و بازگشت توفیق عطا کن و درهای قبول و اجابت را به روی ما بگشا… خداوندا نماز و حج و دعای ما را بپذیر و از بدیهای ما درگذر و بر ما توبه بپذیر و ما را مورد مغفرت و رحمت قرار ده ای مهربانترین مهربانان.
پروردگارا ما به خود ستم نمودیم و اگر تو ما را مورد مغفرت و رحمت قرار ندهی بدون شک از زیانکاران خواهیم بود. پروردگارا ما را در دنیا و آخرت نیکی عطا کن و از آتش دوزخ دور بدار… خداوندا دلهای ما را پس از آنکه هدایتمان نمودی دستخوش تغییر قرار مده و ما را از جانب خود رحمتی عطا کن که تو بسیار بخشندهای.
ای بندگان خداوند. همانا الله به عدل و احسان و بخشش یه نزدیکان سفارش مینماید و از فحشا و منکر و تجاوز باز میدارد. او شما را چنین نصیحت میکند تا یادآور شوید… پس الله را یاد کنید تا شما را یاد کند و او را شکر گذارید تا شما را افزون دهد. بدون شک یاد الله بزرگتر است و الله به آنچه میکنید داناست…
___________________
با تشکر از شبکۀ جهانی نور
موضوع: نظر بدهید
در حال بارگزاری ...|
|
