تجاوز و زیاده‌روی در دشمنی

خطیب: دکتر سعود الشریم

مسجد الحرام: جمعه: 13 ربیع الاول 1431 برابر با 7 اسفند  1388

خطبه‌ی اول:

ستایش از آن الله است که نخستین آفریننده و بازگردانده‌ی پس مرگ است و هر آنچه بخواهد انجام می‌دهد… قرآن را نازل کرد که در برگیرنده‌ی وعده و وعید و ترغیب و تهدید است و باطل نه از پشت و نه روبرو به آن وارد نخواهد شد و فرو آمده‌ای است از حکیمی ستوده‌ شده…

و گواهی می‌دهم که معبودی به حق نیست جز الله که تنها و بی‌شریک است، و گواهی می‌دهم که محمد، بنده و پیامبر اوست که رهروان هدایت را بشارت داده و سرپیچی کنندگان را هشدار داده و به هر کار نیکی رهنمون شده است. پس درود و سلام خداوند بر وی و بر اهل بیت پاک و یاران نیک وی و بر تابعین و کسانی باد که به نیکی تا قیامت از آنان پیروی کنند.

اما بعد…

وصیتی که من برای شما دارم تقوای خداند و در پی گرفتن راه جماعت و صفای قلب و آزاد شدن از رفتارهایی است که باعث کینه و نفرت و فتنه می‌شود و شما را از اختلاف و تفرقه بر حذر می‌دارم که این دو، باعث هلاکت ملت‌ها شده و اخلاق را چنان نابود می‌کنند که آتش، هیرم را:

{ وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِن شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } [شوری: 10]

(و هر آنچه در آن اختلاف نمودید حکمش به الله برمی‌گردد اوست آن الله که بر وی توکل کردم و به سوی وی بازمی‌گردم)

ای مردم: درگیری و اختلاف مساله‌ای است که خواه ناخواه در میان مردم رخ خواهد داد مگر کسانی که رحمت پروردگار شامل آنان شود زیرا {بسیاری از هم‌نشینان بر یکدیگر ستم می‌ورزند مگر آنان که ایمان آورده و کار نیک انجام می‌دهند که اینان نیز اندکند}…

اصل در مردم این است که با هم مشکل و دشمنی نداشته باشند… اما با این وجود و از هنگامی که یکی از فرزندان آدم، دیگری را به قتل رساند حال و روز انسان‌ها تغییر کرد تا آنکه اختلافات و درگیری‌ها و دشمنی‌ها مسائلی شده‌اند غیر قابل اجتناب و این حالت به میزان دوری و یا نزدیکی مردم به شریعت بستگی دارد…

درگیری و مخالفت با دشمن معمولا بیشتر است تا با دوستان و در میان کسانی که در یک سطح قرار دارند نیز بیشتر از کسانی است که با هم تفاوت دارند و در میان همسایگان بیشتر است تا میان خانواده و در میان پسر عموها بیشتر از برادران…

برای همین است که شریعت خداوند خصومت و دشمنی را نکوهیده و از زیاده‌روی در آن و خارج شدن از چارچوب مشروع آن که همان حق‌خواهی در صورت مظلومیت است، برحذر داشته است و بر اساس این شریعت، کسی که در دشمنی زیاده‌روی می‌کند و از حد خارج می‌شود صفتی از صفات منافقان را دارا می‌باشد.

واضح و مشخص است که همه‌ی زندگی یا معاملات و رفتارهاست و یا عبادات، و خود معلاملات و رفتار نیز یا به صورت نیت است و یا سخن و یا کردار و هر که در این سه مورد پا از حد فراتر بگذارد به همان اندازه در وی صفتی از صفات نفاق عملی وجود خواهد داشت که در این سخن رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ خلاصه می‌شود: “نشانه‌ی منافق سه چیز است: هنگامی که سخن گوید دروغ می‌گوید و هنگامی که وعده دهد خلاف کند و هنگامی که امین شمرده شد در امانت خیانت کند” [به روایت بخاری و مسلم] و در روایت دیگری این را نیز افزوده است که: “و هنگامی که با دیگران اختلاف کند در دشمنی زیاده‌روزی می‌کند و از حد به در می‌رود”…

آنکه در اختلاف از حد به در می‌رود کسی است که می‌داند حق با او نیست اما به دروغ جدل می‌کند و اینگونه در همان چیزی گرفتار می‌شود که خداوند متعال از آن نهی نموده و فرموده است:

{ولاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} [بقره: 188]

(و اموالتان را ميان خودتان به ناروا مخوريد و [به عنوان رشوه قسمتى از] آن را به قضات مدهيد تا بخشى از اموال مردم را به گناه بخوريد در حالى كه خودتان [هم خوب] مى‏دانيد)

برخی از سلف گفته‌اند: “وی کسی است که بدون دلیل بحث می‌کند و می‌داند که حق با وی نیست”.

آنکه در اختلاف زیاده‌روی می‌کند معمولا زبانش بر عقلش پیشی می‌گیرد و بیش از آنکه خوددار باشد خشمگین است و از کوره در می‌رود و ستمگریش بیش از عدالتش است… بدزبان است و از تهمت زدن و زبان درازی لذت می‌برد…

کسی که این صفت بد را دارد بر یک کلمه‌ی راست، صد دروغ می‌افزاید و به مانند مگس، تنها بر زخم می‌نشیند… به چشم دشمن می‌نگرد و خوبی‌های دیگران را جز به چشم بدی نمی‌بیند… او را عیب‌جو و سخن چین و تجاوزگر و گناه‌پیشه خواهی یافت که طبیعتش چون کرم است که بر هر چیزی بیاید آن را فاسد خواهد کرد.

آنکه چنین صفتی را داراست نه امین است و نه عیب پوش… طبعش لئیم است و اگر با او در مساله‌ای بسیار ساده دچار اختلاف شوی اسرارت را فاش کرده و پرده دری می‌کند…

چه بسا دوستانی که راز دوست خود را تنها به سبب اختلافی کوچک برملا کرده‌اند و چه بسا همسرانی که به دلایلی بی‌ارزش رازی برای همسر خود باقی نگذاشته‌اند…

از آنجایی که نفاق نوعی پستی و بی‌ارزشی است، “زیاده روی در دشمنی” نیز یک سوم آن به حساب می‌آید که در واقع در آن پستی درون و پستی زبان یکجا شده است…

این که اختلاف وجود داشته باشد به تنهایی عیب به حساب نمی‌آید زیرا وجود اختلاف مساله‌ای است اجتناب ناپذیر که درون انسان‌ها و عقل آنان بر آن سرشته شده و ممکن است در مال و ناموس و دین، اختلاف رخ دهد… کیست که مردم همه از وی راضی باشند؟ و کیست که اگر خوبان از وی راضی شوند بدها نیز از وی خشنود شوند؟

عجیب تر این است که برای برخی از مردم دوری جستن از خوردن حرام و زنا و ستم و دزدی مساله‌ی ساده‌ای است اما حفظ زبان برایشان بسیار دشوار است…

چه بسیار دیده‌ایم کسانی را که از این گناهان دوری می‌کنند اما با زبان خویش به ناموس و آبروی دیگران ضربه می‌زنند و اهمیتی نیز به آن نمی‌دهند در حالی که خداوند متعال می‌فرماید:

{إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } [نحل: 90]

(همانا الله به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان سفارش کرده و از فحشاء و منکر و تجاوز باز می‌دارد. او شما را پند می‌دهد تا آنکه که پند پذیر گردید)

شیخ الاسلام ابن تیمیه می‌گوید: “اگر در اختلافاتی که میان این امت ـ علما و عابدان و امرا و روسایش ـ رخ می‌دهد نظر بیفکنی خواهی دید بیشتر اختلافات از این نوع هستند یعنی تجاوز و دست درازی بدون تاویل یا با تاویل، در حالی که اصل این است که خون و مال و آبروی مسلمانان بر آن‌ها حرام است که به جز با امر خدا و رسول ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ مباح نمی‌گردد”.

بر این اساس، شخصی که در دشمنی و اختلاف زیاده‌روی می‌کند در اختلافی که با دیگران دارد هیچ حد و مرز و ضابطه‌ای را به رسمیت نمی‌شناسد و برای وی هدف وسیله را توجیه می‌کند. چه این شخص در باب حقوق با دیگران اختلاف داشته باشد و یا در عقاید و اخلاق…

هر که به وضعیت امروز مسلمانان نظر بیاندازد و اتهام پراکنی‌های رسانه‌ای دیداری و شنیداری و خواندنی آنان را ببیند انواع و اقسام این تجاوز و حد نشناختن در دشمنی را ملاحظه خواهد کرد، تا جایی که متاسفانه فرهنگ برخی از طلاب علم و یا روزنامه‌نگاران و اهل رسانه به جایی رسیده که دست درازی و تجاوز را به جایی می‌رسانند که حتی نیت‌ها را به نیز مورد اتهام قرار می‌دهند و یا پوشیده‌های افراد را بر ملا می‌کنند. در چنین قلب‌های مریضی تنها چیزی که باعث حکم بر افراد می‌شود دوست داشتن یا بد داشتن یک فرد است که اگر وی را دوست داشت همه‌ی کارهایش را می‌پسندد و اگر از وی بدش آمد همه‌ی کارهایش را نیز ناپسند خواهد دانست:

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيْراً مِّنْهُمْ وَلَا نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَى أَن يَكُنَّ خَيْراً مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [حجرات: 11]

(اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد نبايد قومى قوم ديگر را مسخره كند شايد آنها از اينها بهتر باشند و نبايد زنانى زنان [ديگر] را [مسخره كنند] شايد آنها از اينها بهتر باشند و از يكديگر عيب مگيريد و به همديگر لقبهاى زشت مدهيد چه ناپسنديده است نام زشت پس از ايمان و هر كه توبه نكرد آنان خود ستمكارند)

خداوند من و شما را به واسطه‌ی قرآن بزرگ برکت داده و من و شما را با آیات و ذکر حکیم سود رساند… آنچه را گفتم اگر صحیح بود از سوی خداوند و اگر اشتباه بود از نفس و از شیطان است و از الله آمرزش می‌خواهم که او بسیار آمرزنده است…

خطبه‌ی دوم:

حمد و سپاس تنها از آن الله است، و درود و سلام بر آنکه پیامبری پس از وی نیست…

ای بندگان الله تقوای وی را پیشه سازید و بدانید که بدترین انسان‌ها نزد خداوند آنانی هستند که در دشمنی لدود و سرسختند چنانکه در حدیث صحیح از رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ در صحیحین روایت شده است، و لدود کسی است که به خاطر دروغ و فریب و کناره گیری از حق در دشمنی به راه کج می‌رود.

برخی از سلف گفته‌اند که هر کس در دشمنی زیاده روی کند بسیار به دروغ گفتن خواهد افتاد و برای همین است که عمر بن عبدالعزیز ـ رحمه الله ـ می‌گوید: “هر که دین خود را در معرض دشمنی‌ها و اختلافات قرار دهد بسیار موضع عوض خواهد کرد”. یعنی بر روش مشخص و مبدا واضحی نخواهد ماند…

حافظ ابن رجب ـ رحمه الله ـ می‌گوید: “اگر شخصی در جدال و اختلاف دارای قدرت باشد ـ چه این قدرت در امور دین باشد و چه در امور دنیایی، که بتواند باطل را به کرسی بنشاند و شنونده را دچار توهم کند که او راست می‌گوید و حق را باطل جلوه دهد ـ این از زشت ترین انواع گناهان و از خبیث‌ترین خصلت‌های نفاق است”…

و در سنن ابوداوود از ابن عمر رضی الله عنهما روایت شده است که رسول الله ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ فرمودند: “هر که در راه اثبات باطل جدل کند درحالی که می‌داند [سخنش باطل است] همچنان در خشم خداوندی است تا آنکه آن را رها کند”.

بر همین اساس انسان عاقل کسی نیست که تنها میان بد و خوب تشخیص می‌دهد بلکه هشیار واقعی آن است که در چنین مسائلی بین دو خوب، بهترین را و میان دو بد، بدترین آن‌ها را انتخاب کند و هر چه سقوط و اشتباه در خصومت‌ها و درگیری‌های دینی و عقیدتی و فکری و فرهنگی و رسانه‌ای رخ می‌دهد در واقع به سبب جهل نسبت به این مساله‌ی بزرگ است.

نمونه‌های بسیاری از صحنه‌های عدالت و انصاف در اختلاف، در تاریخ اسلام یافت می‌شود که ما در اینجا دو مثال در اختلاف علمی و عقیدتی را بیان می‌کنیم:

در اختلاف علمی: می‌بینیم که برخی از شارحان صحیح بخاری بر مساله‌ای که در آن امام بخاری با حنفی‌ها هم رای شده را بیان می‌کنند و می‌گویند: “امام بخاری با وجود اختلاف مذهبی بسیاری که با حنفیه دارد در این مورد با آن ها هم رای شده است… و بودن دلیل وی را به موافقت با آنان واداشته است”.

و در اختلاف عقیدتی می‌توان به موضع گیری ابن تیمیه در برابر رازی اشاره کرد. رازی دچار اشتباهات عقیدتی و منهجی فراوانی بود و شیخ الاسلام ابن تیمیه در کتابی ده جلدی به رد عقاید وی پرداخت اما با وجود این، شیخ الاسلام درباره‌ی رازی می‌گوید: “در میان مردم کسانی هستند که نسبت به وی ـ یعنی رازی ـ سوء ظن دارند و گمان می‌برند که او به عمد سخنان اشتباه می‌گوید اما اینگونه نیست بلکه وی به اندازه‌ی توان علمی خود و کنکاش و پژوهش در هر مساله‌ به آنچه بر وی نمایان شده است رسیده است”.

و در پایان درود فرستید بر بهترین آفریدگان و پاکترین انسان‌ها، محمد بن عبدالله صاحب حوض کوثر و مقام شفاعت که خداوند شما را به آن امر نموده و فرموده است: {… ای کسانی که ایمان آورده‌اید بر وی درود و سلام فرستید} [احزاب: 56]

و رسول الله ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ می‌فرماید: “هر که بر من یک درود فرستد خداوند بخاطر آن بر وی ده درود خواهد فرستاد”.

خداوندا درود و سلام و برکت ارزانی دار بر بنده و پیامبرت محمد و راضی و خشنود باش از چهار خلیفه‌ی راشد وی ـ ابوبکر و عمر و عثمان و علی ـ از دیگر یاران پیامبرت محمد ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ و از تابعین و کسانی که تا قیامت به نیکی از آنان پیروی نمایند، و همچنین از ما با عفو و کرم خویش راضی باش ای مهربانترین مهربانان.

خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده، خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده، خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده، و شرک و مشرکان را خوار بگردان. خداوندا دینت را و کتابت را و سنت پیامبرت و بندگان مومنت را یاری ده.

خداوندا غم و غصه‌ی غم دیدگان را از بین ببر و سختی آنان را برطرف ساز و وام را از وام داران ادا نما و بیماران ما و دیگر بیماران مسلمان را شفا ده.

خداوندا نفس ما را متقی گردان و آن را پاک ساز که تو بهترین کسی هستی که قادر به آن است و تو ولی و مولای آنی.

خدوندا ما را در سرزمین‌هایمان ایمن گردان و امامان و مسئولان ما را اصلاح بگردان و ولایت و مسئولیت‌های ما را در دست کسانی قرار ده که تقوای تو را داشته باشند و در پی رضای تو باشند.

خداوندا ای الله تویی آن خداوندی که معبود به حقی جز تو نیست… تویی غنی و ما فقیرانیم… باران را بر ما بباران و ما را از مایوسان مگردان… خداوندا باران را بر ما ببار و مار از نومیدان قرار مده…. خداوندا خیر خود را به واسطه‌ی شر ما از ما دریغ مدار ای دارای بزرگی و عظمت.

خداوندا ما را در دنیا و آخرت نیکی عطا کن و از آتش دوزخ دور بدار… {پاک و منزه است پروردگار تو آن پروردگار عزت از آنچه مشرکان به دروغ وصفش می‌کنند و سلام بر پیامبران و حمد و سپاس از آن الله پروردگار جهانیان}.

___________________

با تشکر از شبکۀ جهانی نور

http://www.nourtv.net