آثار و نشانههای اخلاق نیک
خطیب: دکتر صالح بن حمید
مسجد الحرام: جمعه ۱۹ ربیع الاول ۱۴۳۱ برابر با ۱۴ اسفند ۱۳۸۸
خطبهی اول:
ستایش از آن الله است. ستایش از آن اوست که اجلها به دست اوست و به تغییرات نفس انسانی و احوال آن آشناست. هر ارادهای که برای بندگانش کند با قدرت و خواست خود به اجرا گذارد. او را برای فضل و نعمت فراگیرش حمد و سپاس میگویم…
و گواهی میدهم که معبودی به حق نیست جز الله که تنها و بی شریک است، بر حکمش اعتراضی نیست و حکمتش بیانتهاست… و گواهی میدهم که سرور و پیامبر ما محمد، بنده و پیامرسان اوست… درود و سلام و برکات الله بر وی و بر اصحاب و اهل بیت و همهی آنانی باد که تا قیامت به نیکی از ایشان پیروی نموده و بر راه و روش آنان راه پویند.
اما بعد…
خود و شما را به تقوای الله توصیه میکنم پس تقوای وی را پیشه سازید… در میان خود و خداوند تقوا را رعایت کنید و با نفس خود به جهاد بپردازید و با مردم تواضع پیشه کنید و در دنیا زهد ورزید و بدانید که مهربانی با خق دری است به سوی رحمت الهی که رحیمان مورد رحمت خداوند قرار میگیرند و خود را برای عرضهی بزرگ بر خداوند آماده سازید:
{یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنکُمْ خَافِیَةٌ} [حاقه: ۱۸]
(آن روز بر پروردگار عرضه میشود و هیچ پوشیدهای ازشما پنهان نمیماند)
زیرا کسانی که در دنیا محاسبهی نفس خویش کردهاند در آخرت حسابشان آسان خواهد بود و آنانی که در دنیا خود را به ترازوی اعمال سپردهاند در آخرت کفهی ترازویشان سنگین خواهد بود.
محاسبهی نفس به واسطهی ورع و تقوا و آراستن خویش برای عرضهی بزرگ قیامت و خشیت پادشاه پادشاهان، خواهد بود.
ای مسلمانان: برادری میان مسلمانان رابطهای است عمیق و بر اساس ارتباطی محکم استوار است. رابطهی برادرگونه که در آن نسب انسانی به همراه حقایق رسالت اسلامی شکوفا میشود… برادری، روح اسلام و چکیدهی نظام و شریعت آن و اساس جامعه و حکومت آن است. برادری بر اساس وفاداری به تعالیم اسلام و برپا داشتن احکام و اجرای توصیههای آن و التزام به اخلاق آن:
{ وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً…} [آل عمران: ۱۰۳]
(و همگى به ریسمان الله چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت الله را بر خود یاد کنید آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید پس میان دلهاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شدید…)
دین اسلام ـ با عقاید و عبادات و اخلاق خویش ـ برای این آمده است که بشریت را به سوی میدانهای وسیع و جهانی روشن که آکنده از فضائل و آداب است، رهنمون سازد…
در مقابل آن میبینیم که علوم دین و احکام و تعالیم آن در صورت غلبهی هوای نفس و سرکشی انحرافات و ظلم و ستم، رو به ضعف مینهد.
انسانی که سنگدل و بد اخلاق است انسانی متدین به حساب نمیآید و آنکه قلبش به واسطهی هوا و هوس و خرافات آلوده گردیده نیز انسانی صالح نیست.
اساس دینداری بر سالم بودن انسان از نظر قلب و عقل و نفس و جوارح وی و سالم بودن آن از انحراف میباشد:
{ فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ …} [روم: ۳۰]
(پس روى خود را با گرایش تمام به حق به سوى این دین کن با همان سرشتى که الله مردم را بر آن سرشته است آفرینش الله تغییرپذیر نیست این است همان دین پایدار…)
{ وَمَن یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى …} [لقمان: ۲۲]
(و هر کس خود را در حالى که نیکوکار باشد تسلیم الله کند قطعا در ریسمان استوارترى چنگ زده است)
عبادتها نیز وقتی به اوج خود میرسند که اخلاق نیک و رفتار صحیح را در انسان به وجود آورند:
{… إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ } [عنکبوت: ۴۵]
(… همانا نماز از فحشا و منکر باز میدارد)
{ خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا } [توبه: ۱۰۳]
(از اموالشان صدقهای برگیر تا با آن آنها را پاک سازی)
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ فَمَن فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ جِدَالَ فِی الْحَجِّ } [بقره: ۱۹۷]
(حج در ماههاى معینى است پس هر کس در این [ماه]ها حج را [برخود] واجب گرداند [بداند که] در اثناى حج همبسترى و گناه و جدال [روا] نیست)
محور عبادات بر تزکیهی نفس و پاک کردن درون و محقق نمودن معنای خضوع برای حق تعالی است و هیچ نجات و صلاح و موفقیت و خوشبختی نیست مگر با عبودیت راستین برای الله سبحانه و تعالی و رفتار نیک با خلق خدا.
این چه دینداری است که عبادات خود را انجام میدهد اما ترشروی است و شرارت بر وی هویداست؟ چگونه ممکن است یه انسان متدین و صالح باشد در حالی که رذایل اخلاقی در درون وی آکنده است و سینهاش از آن مملو است؟ و شما میدانید که مفلس و بیچیز بر اساس حدیث نبوی کسی است که “در روز قیامت با نماز و زکات و روزه به پیشگاه خداوند حاضر میشود در حالی که به این فحش داده است و به آن تهمت زده و مال این را خورده و خون این را ریخته و آن را زده است. پس در مقابل، از خوبیهای وی به این و آن داده میشود… و هنگامی که خوبیهایش تمام شد از گناهان دیگران برداشته شده و به وی داده میشود و سپس در آتش انداخته میشود” [حدیث صحیح به روایت امام مسلم]
ای مسلمانان: احیای دین در درون انسانها و در رفتار آنها با احیای اخلاق و توصیههای دین امکانپذیر است… باید حقیقت ایمان در رفتارها نمایان شود همانگونه که در عبادات نمایان میشود:
{ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ } [عنکبوت: ۴۵]
(همانا نماز از فحشا و منکر باز میدارد)
اخلاق در اسلام از اصول “حیات طیبه” یا همان “زندگی پاک” است. فضیل بن عیاض ـ رحمه الله ـ میگوید: “اصل ایمان و فرع آن پس از کلمهی شهادتین و ادای فرایض، راستگویی و حفظ امانت و وفای به عهد و صلهی رحم و خیرخواهی برای مسلمانان است” بلکه اهل علم میگویند: “دین همهاش اخلاق است. پس هر که بر اخلاق تو افزود بر دینت افزوده است”
این دین است که قواعد اخلاق را ترسیم نموده و نشانههای آن را گذاشته و معیارهای آن را تنظیم میکند و مکارم آن را ارج مینهد.
اخلاق بدون دین، عبث و بیهوده است… دین و اخلاق دو همتایند که از هم جدا نمیشوند و از رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ روایت شده است که فرمودند:
“محبوبترین بندگان نزد خداوند خوشاخلاقترین آنان است” و “کاملترین انسانها از نظر ایمان، بهترین آنان از نظر اخلاق است” و فرمودند: “بهترین چیزی که به انسانی عطا شده است اخلاق نیکو است”
همچنین بر اساس حدیث نبوی، زندیکترین کس به رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ در روز قیامت نیکواخلاقترین آنان است. و رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ میفرماید: “هیچ چیز در ترازوی انسان مومن در روزی قیامت سنگینتر از اخلاق نیک نیست” و در جای دیگر میفرماید: “نیکی یعنی اخلاق نیک”.
بزرگواری انسان مومن دین وی است و حسب و نسب وی اخلاقش میباشد.
برای آنکه منزلت اخلاق و اثر آن در کنترل افراد و استقرار جامعه برایتان آشکار شود نگاهی به احکام و قوانین بیندازید. با وجود اهمیت و ضرورت وجود قانون و احکام قانونی برای تنظیم امور مردم و احقاق حقوق و رفع ستم، تنها وجود آنها برای کنترل انسانها کافی نیست زیرا قانون با همهی جدیت و تطبیق دقیق تنها بر ظاهر حاکم است نه بر درون انسانها و به روابط انسانها با یکدیگر مربوط است و نه به مسائل شخصی و تنها انسانهای قانونشکن را تنبیه میکند اما انسانهای قانونمدار را مورد تشویق و پاداش قرار نمیدهد و با همهی اینها دور زدن آن آسان است و تفسیر آن بر حسب دلخواه نیز ممکن است و در رفتن از زیر حکم آن نیز کار سختی نیست…
برای این لازم است که انسان دیندار و اخلاق مدار باشد و رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ میفرماید: “اگر کسی که نسبت به دین و اخلاق او راضی هستید ـ به خواستگار دختر شما ـ آمد او را به ازدواج درآورید… که اگر این کار را نکنید فتنه و فسادی بزرگ در زمین پدید خواهد آمد” [به روایت ترمذی با سند حسن]
بدون دین اخلاقی نخواهد بود و بدون اخلاق نیز نه نظام و نه قانون وجود واقعی نخواهد داشت.
دوستان عزیز: حال که قضیه به این صورت است باید بدانیم که جامع اخلاق نیک اینهاست: حیا،، سودرسانی به مردم، راستی، جدیث در کار، دوری از اشتباهات، دوری از سخن و کار اضافی و بیفایده، نیکوکاری، وفاداری، صبر، شجاعت، احسان، تشکر، بردباری، عدالت، عفت، دلسوزی، پاکی زبان و درون، گذشت، بزگواری و بخشندگی، رحمت، عطوفت با دیگران، انصاف و همدردی با مردم… که میتوان گفت: میانهروی و اعتدال منشا اخلاق است.
برادران و خواهران: انسان خوش اخلاق اهل بخشش و بزرگواری است… خشم خود را فرو مینشاند و در حالی که قادر به انتقام است، میبخشد و در حالی که حق با اوست درمیگذرد… او خود را با درگیری و دشمنیها مشغول نمیسازد زیرا لحظات عمر و برادری نزد وی با ارزشتر از اینهاست.
انسان خوش اخلاق، برادری دینی و همیاری را در بهترین صورت آن به نمایش میگذارد، انسان خوش اخلاق در درون خود و در میان خانوادهی خود خوشبخت و سعادتمند است. او شادی را نثار غمدیدگان میکند و اشک آنان را پاک ساخته و راه را برای انسانهای سرگردان روشن میسازد و گمراهان را به سوی هدایت رهنمون میسازد و صاحب لبخندی زیبا و دستی نوازشگر و قلبی دلسوز است.
انسانی که دارای اخلاق نیک است در به رحمت و عدل پروردگار خویش در آنچه میان بندگان تقسیم نموده ایمان دارد و و در حالی که سینهاش خالی از کینه و کدورتهاست صبح را به شب رسانده و شب را به صبح میرساند و این دعای صالحان را بر زبان دارد که:
{…رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلّاً لِّلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ } [حشر: ۱۰]
(…پرودرگارا ما را و برادران ما را که در ایمان از ما سبقت جستند مورد آمرزش قرار ده و در دلهای ما هیچ کینه و کدورتی نسبت به کسانی که ایمان آوردند قرار مده. پروردگارا همانا تو رئوف و مهربانی)
او روز خود را با این دعا شروع و با همین دعا به پایان میرساند که: ” اللهمَّ ما أصبح بی من نعمة أو بأحدٍ من خلقِکَ فمِنکَ وحدَکَ لا شریکَ لک ؛ فلک الحمدُ ولک الشکر “ (پروردگارا هر نعمتی که به من یا به کسی از بندگانت روی آورد تنها از توست که شریکی نداری، پس حمد و شکر از آن توست)
وی مهربان است و به آن نحوی که بهتر است رفتار میکند و به آن کاری دستور میدهد که در حد توان است و دیگران را به کاری که نمیتوانند مکلف نمیسازد.
در این سه رفتار زیبا دقت کنید: صبر زیبا، رویگردانی زیبا، و ترک گفتن زیبا. و این سه خلت زیبا نیست مگر برای کسی که دارای اخلاق زیبا است… ابن عمر ـ رضی الله عنهما ـ میگوید: “نیکی کاری ساده است: صورتی گشاده و سخن نرم” و عروة بن زبیر میگوید: “چه بسا کلمهی فروتنانهای که برایم عزت و افتخار به ارمغان آورد” …
اخلاق، ملاک ارزیابی فرد و اساس جامعهی خوشبخت است. تا وقتی که باشد، جامعه نیز مترقی میماند و اگر رخت ببندد آن جامعه نیز رو به فنا میرود و ملتها چیزی نیستند جز اخلاقی که دارند…
خوش اخلاقی تلخ را شیرین کرده و خاک را کیمیا میکند و کدورت را به صفا مبدل ساخته و نقمت را به نعمت بدل میکند… شدت را رحمت و دشمن را دوست میگرداند. خوش اخلاقی آهن را نرم و سنگ را آب میکند و زندگی را در قلبها برانگیخته میسازد. اخلاق نیک ـ به اذن خداوند ـ خشنودی را گسترده ساخته و امنیت را فراگیر میگرداند. آنکه در اخلاق خود صادق است بشاشت ایمان به قلبش راه مییابد…
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم: {وَلَا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَلَا السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ * وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ * وَإِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ} [فصلت: ۳۴-۳۶]
(و نیکى با بدى یکسان نیست [بدى را] با آنچه خود بهتر است دفع کن آنگاه کسى که میان تو و میان او دشمنى است گویى دوستى یکدل مىگردد (۳۴) و این [خصلت] را جز کسانى که شکیبا بودهاند نمىیابند و آن را جز صاحب بهرهاى بزرگ نخواهد یافت (۳۵) و اگر دمدمهاى از شیطان تو را از جاى درآورد پس به الله پناه ببر که او خود شنواى داناست)
خداوند من و شما را با قرآن بزرگ و با راه و روش محمد ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ سود رساند… این سخن خویش را گفته و برای خود و شما و دیگر مسلمانان از همهی گناهان آمرزش میخواهم پس از او آمرزش بخواهید که او بسیار آمرزنده و مهربان است.
خطبهی دوم:
خداوند را به سان شکرگویان، شکر میگویم و به مانند اهل یقین به او ایمان میآورم و او را برای فضل آشکارش شکر میگویم. و گواهی میدهم که معبودی به حق نیست جز الله که تنهاست و دینم را برای او خالص میگردانم. و گواهی میدهم که سرور و پیامبر ما محمد بنده و پیامرسان او و سرور پیشنیان و آیندگان است. درود و سلام میفرستم بر او و بر دیگر پیامبران و بر اهل بیت و یارانش و بر تابعین و آنانی که به نیکی راه آنها را در پیش گیرند.
اما بعد…
همهی مسلمانان این را به میگویند و به آن ایمان دارند که اسلام دین فضیلتها و مکارم است… اخلاق باارزش را دوست دارد و به آن فرا میخواند و از پستیها بیزار است و از آن باز میدارد…. و همهی آنها میگویند که هیچ اخلاق نیکی نیست مگر آنکه این دین به آن فرا میخواند و هیچ اخلاق بدی نیست مگر آنکه از آن باز برحذر میدارد.
اما… اما متاسفانه چه بسا مسلمانانی که نه احسانی میشناسند و نه نرمخویی و نه رحمت و عطوفت و عفو و گذشت و نه عدل و صبر و بردباری… در میانشان کسانی هستند که صلهی رحم را قطع میکنند و به همسایهی خود جفا میکنند و احترام بزرگتر را به جا نمیآورند و به کوچکترها رحم نمیکنند و برای بیوه زنان و یتیمان و بینوایان تلاش نمیکنند. چه بسیارند در میان مسلمانان کسانی که به عمد دروغ میگویند و خلاف وعده و فریبکاری میکنند…
این تصویری است از جامعهی ما اما تصویر غمانگیزتر این است که برخی از مسلمانان در فهم دین و حقیقت تدین دچار اشتباه هستند.
از بدفهمیها و اشکالاتی که برخی از مسلمانان دچار آنند این است که میبینی برخی از آنان نماز را به خوبی به جا میآورند اما در باب معاملات و رفتار با مردم دچار تقصیر و کمکاری فراوان هستند. گو اینکه آنان دین و دینداری را به همین عبادت محدود ساختهاند.
از دیگر مظاهر تقصیر این است که به اخلاق و رفتار و خوش رفتاری با دیگران به گونهای نگاه شود که انگار در مرتبهی چهارم یا دهم دینداری قرار دارد… نزد اینگونه دینداران آداب و رفتار جزو موکدات دینی قرار ندارد و شما دانستید که مفلس در روز قیامت چه کسی است. همچنین در حدیث صحیح آمده است که رسول خدا ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ فرمودند: “سه خصلت است که اگر در کسی باشد وی منافق خالص است گر چه نماز بگذارد و روزه بگیرد و به حج و عمره رود و بگوید که من مسلمانم: هنگامی که سخن گوید دروغ گوید، و اگر وعده دهد خلاف کند و اگر امین شمرده شد در امانت خیانت کند” و در جای دیگر میفرماید: “مومن نیست آنکه همسایهاش از شرش در امان نیست”
اخلاق بد بیماری قلب و درون است… عبدالرحمن بن مهدی میگوید: “شایسته است که انسان همانگونه که از حرام دوری میکند از اخلاق پست نیز دوری کند زیرا بزرگواری جزو دین است”
پس تقوای الله را پیشه سازید و به دین خود به طور کامل از نظر عقیده و عبادت و اخلاق، پایبند باشید و از بسیاری از گمانها بپرهیزید که بسیاری از گمانها گناهند و تجسس نکنید و برخی از شما غیبت برخی دیگر را نکنند و گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرند، چه بسا آن گروه از اینان بهتر باشند… برای بد بودن شخص همین کافی است که برادر مسلمان خود را تحقیر کند.
و درود و سلام فرستید بر آن رحمت هدایتگر و آن نعمت خداوندی، پیامبرتان محمد رسول خداوند؛ که او شما را در کتاب خود به آن امر نموده و فرموده است:
{همانا الله وفرشتگانش بر پیامبر درود میفرستند، ای کسانی که ایمان آوردهاید بر وی درود و سلام فرستید} [احزاب: ۵۶]
خداوندا درود و سلام فرست بر بنده و پیامبرت محمد و بر اهل بیت پاکش و بر همسرانش مادران مومنان و راضی و خشنود باش از چهار خلیفهی راشد ـ ابوبکر و عمر و عثمان و علی ـ و از دیگر صحابه و تابعین و از کسانی که به نیکی تا قیامت از آنان پیروی نمایند و همچنین از ما با عفو و بخشش و احسانت راضی باش ای گرامیترین گرامیان.
خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده، خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده، خداوندا اسلام و مسلمانان را عزت ده و شرک و مشرکان را خوار گردان و طاغیان و ملحدان و دیگر دشمنان دین را نابود ساز… خداوندا ما را در سرزمینهایمان ایمن گردان و مسئولان ما را اصلاح نما و ولایت ما را در دست کسانی قرار ده که تقوای تو را پیشه ساخته و در پی رضایت تو باشند.
خداوندا دین ما را که ضامن امر ماست و دنیای ما را که زندگی ما در آن است و آخرت ما را که بازگشتگاه ماست اصلاح نما و زندگی را برای ما زیادهی در نیکی گردان و مرگ را راحتی از بدیها قرار ده و عاقبت ما را در همهی امور به خیر گردان و ما را از خواری دنیا و عذاب آخرت نجات ده.
خداوندا هر که را برای ما و برای وطن و امنیت و وحدت ما ارادهی بد دارد به خود مشغول ساز و نیرنگ او را عامل نابودی وی گردان ای پروردگار جهانیان.
خداوندا صهیونیستهای غاصب را نابود گردان، خداوندا صهیونیستهای اشغالگر را نابود ساز. خدایا تویی آن الله که معبودی به حق نیست جز تو… تو بینیازی و ما نیازمند… باران را بر ما بباران و ما را از نومیدان مگردان… خداوندا ما را باران ده… خداوندا بر ما باران رحمت نازل کن و نه باران عذاب و بلا و سیل و نابودی….
خداوندا ما به خود ستم نمودیم و اگر تو رما را مورد مغفرت و رحمت قرار ندهی از زیانکاران خواهیم بود… خداوندا ما را به توبه موفق گردان و درهای قبول استجابت را بر ما باز گردان… خداوندا طاعات و دعاها و اعمال نیک ما را بپذیر و از بدیهای ما در گذر و ما را مورد مغفرت و رحمت خویش قرار ده ای مهربانترین مهربانان.
خدایا ما را در دنیا و آخرت نیکی عطا کن و از آتش دوزخ دور بدار…
ای بندگان الله، همانا الله به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان امر نموده و از فحشا و منکر و تجاوز باز میدارد… وی شما را پند میدهد تا آنکه یاآور گردید.. و او را بر نعمتهایش شکر گویید تا شما را افزون دهد و همانا یاد الله بزرگتر است و الله به آنچه میکنید آگاه است.
___________________
با تشکر از شبکۀ جهانی نور
موضوع: نظر بدهید
در حال بارگزاری ...|
|
