عوامل ضعف ایمان

محمد صالح المنجد / ترجمه: محمد ابراهیم کیانی

ضعف ایمان، عوامل و علت های زیادی دارد که برخی از آنها با نشانه ها و عوارض ضعف ایمان مشترک هستند، از آن دسته عوامل و نشانه های مشترک ضعف ایمان می توان به مشغولیت بیش از حد به دنیا و همچنین ارتکاب معصیت اشاره کرد. اینک به دیگر عوامل ضعف ایمان می پردازیم که عبارتست از:

1- دوری دراز مدت از فضاهای ایمانی، بستر و سبب ضعیف شدن ایمان است. خداوند متعال می فرماید:

{أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ } (حديد: 16)

«آیا برای مؤمنان وقت آن نرسیده است که دل هایشان به هنگام یاد خدا و آنچه از حق و حقیقت فرو فرستاده، بلرزد؟ و آیا هنگام آن نیست که مانند کسانی نباشند که قبلاً برایشان کتاب فرستاده شده و سپس زمان طولانی بر آنان سپری شده (و با دوری از دوران پیامبران) دل هایشان سخت شده است و بیشترشان فاسق گشته اند».

این آیه، به خوبی نشان می دهد که دوری دراز مدت از فضاهای ایمانی سبب ضعیف شدن ایمان در دل است. به طور مثال شخصی که مدتی طولانی به سبب کار یا سفری از برادران دینی اش دور می افتد، گویا از فضای ایمانی که در سایه ی آن می زیسته و از آن قوت قلب و نور ایمان می گرفته، دور می گردد. مؤمن ویژگی و صفتی دارد که معمولاً بیش از آن که به خود بپردازد و به خود مشغول باشد، با برادرانش همراهی و همنشینی می کند.

حسن بصری رحمه الله می گوید: «برادرانمان، در نزد ما ارزش و فایده ی بیشتری از خانواده مان دارند؛ خانواده ما را به یاد دنیا می اندازند و برادرانمان ، ما را به یاد آخرت وا می دارند».

اگر دوری از فضاهای ایمانی به درازا کشد و ادامه یابد، به گونه ای باعث خلوت گزینی انسان می شود که محبت و دوستی جایش را به گریز از فضاهای ایمانی می دهد و در پی آن دل، سخت و تاریک می گردد و نور ایمان، کم فروغ و خاموش می شود، این حالت معمولاً در مرخصی هایی که انسان به سفر می رود یا پس از نقل مکان به جاهای دیگر به منظور کار یا درس پدیدار می گردد.

2- دوری از صلحا و الگو های نیک و نمونه:

فردی که به دست انسان نیک و شایسته ای آموزش می بیند، علم سود بخش، عمل صالح و قوت ایمان را به خوبی به دست می آورد و از داشته های علمی، اخلاقی و صفات نیک و ارزشمند او بهره می جوید. حال اگر این شخص از آن مربی و نمونه ی نیک و شایسته دور افتد، در دلش احساس سختی می کند.

چنین حالتی پس از وفات رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) به صحابه دست داد که خودشان به آن تصریح نموده اند که: «قلبهایمان معیوب و دگرگون شد»؛ آنان را چنان تنهایی و هراسی در بر گرفت که قابل وصف نیست؛ آنان مربی، معلم و الگوی بزرگشان را از دست داده و به گونه ای شده بودند که وضعیتشان در آن حالت بدین گونه بیان شده است: «مانند گله (ی بی چوپان)، در شب تار و بارانی، پریشان شده بودند».

اما رسول خدا صلی الله علیه و سلم پس از خود چنان یارانی به جا گذاشت که هر یک از آنان برای جانشینی آن حضرت شایستگی داشت و برخی پیشوای دیگران قرار گرفتند. اما اینک مسلمانان بیش از هر زمان دیگری نیاز به پیشوا و الگویی دارند که گردش جمع آیند و به او نزدیک شوند.

3- دوری از فراگیری علوم دینی و قطع رابطه با کتاب های ایمانی و آثار سلف صالح که دل ها را زنده می کند.

خوشبختانه کتاب های زیادی و جود دارد که ایمان را در قلب خواننده بر می انگیزد و سبب خیزش نیروهای ایمانی نهفته و خفته در وجودش می گردد. قطعاً کتاب خدا (قرآن مجید) در رأس این کتاب های اثر گذار قرار دارد و پس از آن کتاب های حدیث و آثار گرانبها و ارزشمند علما با محتوای نصیحت و مفاهیم شیوا، قرار می گیرد.

همچنین کتاب هایی مانند کتاب های ابن قیم و ابن رجب و… که با اسلوب قوی و جالب به بیان عقاید اسلامی می پردازد، قلب های مرده و غبار آلود را زنده می کند. باید دانست که دوری از مطالعه ی چنین کتاب هایی و همچنین زیاده روی در خواندن کتاب های صرفاً فکری و ادبی یا کتاب های اصول و فقهی که عاری از دلایل شرعی است، در پاره ای از موارد سبب سختی دل می شود.

منظور بنده از این نوشتار، نکوهش کتاب های ادبی، اصول، فقه و مانند آن نیست. بلکه منظورم تذکری است به کسانی که از کتاب های تفسیر و حدیث روی گردان هستند و فقط در کتاب های ادبی و امثال آن مطالعه دارند. قطعاً کتاب های تفسیر و حدیث، حاوی مطالب پر ارزشی است که قلب انسان را با خداوند متعال و باورهای راستین شریعت پیوند می دهد.

مثلاً هنگامی که صحیحین (صحیح بخاری و مسلم) را مطالعه می کنیم، به ما چنان احساسی دست می دهد که گویا در دوران رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) و به همراه صحابه در فضای ایمانی آن روز زندگی می کنیم و با خواندن سیرت و زندگی آنان، نسیم ایمان بر وجودمان می وزد و رخدادهای ایمان افزای آن روزگار به یاد می آید:

اهل الحدیث هم أهل الرسول و إن لم یصبحوا نفسه، أنفاسه صحبوا (1)

آثار دوری از کتاب های ایمانی آن چنان بر دانش آموختگان فلسفه، روانشناسی و جامعه شناسی و دیگر رشته هایی که با آموزه های اسلامی رابطه ندارد، نمایان گشته که آنان را از اسلام دور کرده است. همچنین آثار منفی این دوری از کتاب های ایمانی به وضوح در افرادی که به خواندن کتاب های خیالی و عاشقانه زندگی به سر می کنند، نمایان و هویدا است.

همچنین آثار دوری از کتاب های ایمانی و دینی در کسانی که پیوسته با دلباختگی، مطالب غیر مفید روزنامه ها، مجله ها و صفحات حوادث را دنبال می کنند، مشهود است.

4- قرار گرفتن انسان در محیط آکنده از معصیت.

اینک محیط پیرامون ما به گونه ای شده که برخی به ارتکاب گناه و معصیت به خود می بالند، برخی به ترانه سرایی و آوازه های مبتذل می پردازند، عده ای سیگار می کشند و بعضی هم به مجلات بی شرمانه و لوده روی می آورند؛ دشنام گویی، سخنان رکیک و دعواهای خیابانی از نمودهای دیگر محیط پر فتنه ی اطراف ما است؛ از اینها که بگذریم قیل و قال های بی خود و الکی، غیبت، سخن چینی و اخبار مسابقات آن قدر در جامعه زیاد شده که قابل شمارش نیست.

اینک در بیشتر نشست ها و مجالس صحبت از دنیا می شود و هیچ یادی از خدا و دین نمی گردد. سخن از تجارت، کار، دارایی ها، بهره بری، مشکلات کاری، بیکاری، فزون طلبی و اضافه حقوق، پیشرفت خواهی و انتخابات مسایل روز شده و به گونه ای در رأس مباحث و توجهات مردم قرار گرفته که دیگر جایی برای مباحث دینی نمی گذارد.

اما وضعیت خانه ها آن چنان خراب شده که نگو و نپرس؛ بدی ها آن چنان در خانه ها فراگیر شده که قلب مسلمان از شنیدنش پاره پاره و چهره اش در هم و ناراحت می شود؛ ترانه های شرم آور، فیلم های مبتذل و اختلاط و هم نشینی های حرام و بی شرمانه ی زنان و مردان، خانه های مسلمان را پر کرده است. امروزه محیط ها و بستر های این چنینی به وجود آمده که دل ها را مریض و سخت می کند.

5- زیاده روی در کارها و مشغولیت های دنیوی به عنوان یکی از زمینه های ضعف ایمان، به حدی رسیده که دل ها را دربند و اسیر کرده است و به عبارت دیگر دل ها را به گونه ای تسخیر کرده که گویا دل ها بنده ی دنیا شده است.

رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) فرموده اند: «بنده ی دینار نابود و نگونسار شد، بنده ی درهم بدبخت و نابود شد».(2)
همچنین فرموده ی پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) است که: «هر یک از شما را آنچه در دنیا است، همسان توشه ی مسافر کفایت می کند» (3). یعنی همچنان که مقدار اندکی توشه، مسافر را به مقصد می رساند، برای رفع نیازمندی های شما نیز اندکی توشه و اسباب زندگی کفایت می کند.

کاملاً واضح است که امروزه طمع مادی مردم طوری زیاد شده که برای افزودن مال و ثروت دنیا دست و پا می شکنند و اشتیاق و کوشش زیادی از خود نشان می دهند و به دنبال تجارت و صنعت به قصد پیشرفت مادی می دوند.

این مصداق گفته ی رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) است که: «خداوند متعال فرموده است: ما مال و ثروت را برای بپا داشتن نماز و دادن زکات فرو فرستادیم؛ اگر آدمی یک وادی (و دره پر از مال و ثروت) داشته باشد، دوست دارد دومیش را نیز داشته باشد و اگر دارای دو وادی باشد، خواهان سومی است؛ شکم فرزند آدم را جز خاک پر نمی کند (و حرص و آزش جز با مرگ پایان نمی یابد)؛ سپس خداوند توبه ی هر توبه کننده ای را می پذیرد» (4).

6- مشغولیت به مال و ثروت، همسر و فرزندان، عامل ضعیف شدن ایمان است. خداوند متعال می فرماید:

{وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ } (انفال: 28)

«(ای مؤمنان!) بدانید که اموال و اولاد شما، مایه ی آزمایش هستند (و سبب هلاکت شمایند در صورتی که محبت آنان را بر محبت خدا و رسولش ترجیح دهید)».

همچنین خداوند متعال می فرماید:

{زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاء وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ }
(آل عمران: 14)

«برای انسان ها، محبت شهوات (و دلبستگی به امور مادی) زینت داده شده است؛ چیزهایی از قبیل میل و دلدادگی به زنان و فرزندان و دارایی بسیار هنگفت و اسب های نشاندار (و سواری های مرغوب) و چهارپایان و کشت و زراعت. اینها کالای دنیا است و سرانجام نیک در پیشگاه خداوند است».

مفهوم این آیه این است که محبت دنیا و در رأس آن محبت زن و فرزند چنانچه بر اطاعت خدا و رسولش ترجیح داده شود، نکوهیده و زشت است؛ اما اگر محبت آنها بر اساس شکل شرعی مشخص شده بر اساس اطاعت خدا و در جایگاهی فرو تر از محبت خدا و رسولش باشد، ستوده و نیک می باشد. رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) فرموده اند: از دنیا زنان و بوی خوش (خوشبو کننده)، به من محبوب و دوست داشتنی شده و روشنی چشم من در نماز نهاده شده است» (5).

بسیاری از مردم در پی زنان و به خاطر آنان یا به خاطر فرزندانشان از اطاعت خدا باز می مانند و به گناه و معصیت کشیده می شوند. رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) فرموده اند: «فرزند، سبب حزن، ترس، جهل و بخل است» (6).

توضیح حدیث: منظور از اینکه فرزند، مایه ی بخل می باشد، این است که انسان هرگاه قصد و آهنگ می کند در راه خدا انفاق کند، شیطان فرزند یا فرزندانش را به او خاطرنشان می نماید و در پی آن، انسان می گوید: فرزاندانم به مال و ثروتم سزاوارترند، بنابراین برای آنان باید مال و ثروتی بگذارم که پس از من نیازهایشان را برآورده سازد؛ انسان با چنین پندار و وسوسه ای از انفاق در راه خدا بخل می ورزد.

فرزند، ترس آور است؛ یعنی هرگاه انسان می خواهد در راه خدا جهاد کند، شیطان به سراغش می آید و وسوسه می کند که ممکن است در جبهه ی جنگ و جهاد کشته شوی و فرزندانت یتیم شوند و در آستانه ی نابودی قرار گیرند؛ این چنین است که انسان به خاطر فرزند از جهاد در راه خدا باز می ماند.

فرزند، مایه ی جهل است؛ یعنی فرزند سبب می شود، پدر به سبب پرداختن به امور او از دانش اندوزی و تلاش در تحصیل علم یا حضور در مجالس علمی و خواندن کتاب ها باز بماند.

فرزند، سبب حزن و اندوه است؛ یعنی هرگاه مریض شود، پدر و مادر را حزن و اندوه فرا می گیرد و هرگاه چیزی می خواهد که پدر، نمی تواند برایش تأمین کند، آن هنگام نیز غم و اندوه بر پدر و مادر چیره می گردد؛ ممکن است زمانی که فرزند بزرگ شود، با نافرمانی و بی توجهی به پدر و مادر، آنان را در غم و ناراحتی بیندازد.

البته باید دانست که منظور از حدیث و آنچه گذشت، نه ترک ازدواج و تولید نسل است و نه ترک تربیت فرزندان؛ بلکه مقصود این است که انسان همواره تلاش کند تا به خاطر فرزندان و تأمین نیازهای آنان به حرام و معصیت دچار نشود.

اینک به بررسی یکی دیگر از فتنه ها و اسباب آزمایش در این دنیا می پردازیم که همان فتنه ی مال می باشد. رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) فرموده اند: «برای هر امتی، فتنه ای بود و فتنه (و اسباب آزمایش) امت من، مال است» (7). باید دانست که تباهی و فساد حرص و آز، بسی بیشتر از فساد و خرابی گرگی است که به آغل گوسفندان می زند.

رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) فرموده اند: «دو گرگ گرسنه که به میان گوسفندان بزنند، چون تباهی و خرابی ندارند که حرص و آزمندی بر مال و جاه (برتری جویی)، برای دین شخصی زیان و تباهی دارد» (8).

به همین دلیل است که رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) به بسنده کردن به امور و نیازهای ضروری تشویق کرده اند و از زیاده خواهی که انسان را از یاد خدا غافل می کند، باز داشته و فرموده اند: «برای تو از جمع مال دنیا، خدمتگزار و مرکبی (سواری) که در راه خدا بکار گیری، کفایت می کند» (9).

رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) ضمن بیم دادن ثروتمندان به این نکته اشاره فرموده اند که: وای بر ثروتمندان و دارایان مگر آنان که مال و ثروت را در راه های خیر، صرف و صدقه می کنند. (10).

7- آرزوهای طولانی، یکی دیگر از عوامل سست شدن ایمان در دل ها است. خداوند متعال می فرماید:

{ذَرْهُمْ يَأْكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ وَيُلْهِهِمُ الأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } (حجر: 3)
«بگذار کافران را که بخورند و (از دنیا) بهره برند و آرزو، آنان را غافل سازد؛ بالاخره خواهند دانست (که چگونه در دنیا به آرزوها و دنیا پردازی، مشغول شده اند».

علی (رضی الله عنه) می گوید: «بیشترین چیزی که بر شما از آن هراس دارم، پیروی هوا و هوس و آرزوهای طولانی است؛ دنباله روی هوا و هوس، انسان را از حق باز می دارد و آرزوهای طولانی، آخرت را از یاد انسان می برد (و آدمی را به غفلت می اندازد) » (11).

در روایات آمده است: «چهار چیز نشانه ی بدبختی است: *خشک بودن چشم (چشم بدون اشک که بر یاد آخرت نگرید و اشک نریزد)، * سنگدلی و قساوت قلب، * آرزوهای طولانی و دست نیافتنی، * حرص و آز بر دنیا».

همچنین در اخبار و روایات اسلامی به این نکته تصریح شده که: «آرزوهای طولانی، سبب می شود انسان در انجام نیکی ها تنبلی ورزد و در توبه غفلت و درنگ کند، به دنیا میل و رغبت نماید و آخرت را از یاد ببرد و دچار سنگدلی و قساوت قلب شود؛ چرا که نرمی و صفای قلب با یاد مرگ، قبر و وضعیت هراسناک قیامت و همچنین یادآوری پاداش و کیفر در آخرت به دست می آید؛

همچنان که خداوند متعال فرموده است: «پس زمانی طولانی بر آنان (در دوری از پیامبران) سپری شد (و در دنیا و آرزوهای طولانی گذشت) که دل هایشان سخت گردید». همچنین گفته شده که: «هر کس آرزویش اندک و کوتاه گردد، غم و اندوهش کاسته می شود و قلبش نورانی می گردد؛ چرا که هر کس مرگ را به یاد آورد، در اطاعت خدا و انجام نیکی ها می کوشد…» (12).

8- زیاده روی در خورد و نوش، خواب، سخن گفتن و شب نشینی و معاشرت، زمینه ی قساوت قلب و ضعف ایمان

پرخوری، انسان را بی حال و سنگین می کند و باعث می شود، انسان از عبادت خداوند مهربان باز مانده و راه ها و مجاری نفوذ شیطان در انسان تقویت گردد. در این باره گفته شده که: «هر کس، خوراکش زیاد شود، زیاد می نوشد که در نتیجه خوابش افزایش می یابد و از انجام عبادت ها و حصول پاداش بزرگ و فراوان باز می ماند».

زیاده گویی، دل را سخت می کند و می میراند؛ زیاده روی در جلسه کردن و همنشینی با دیگران، انسان را از محاسبه ی نفس و چاره اندیشی بر مهار و نگه داشت آن باز می دارد. خنده ی زیاد نیز تازگی و طراوت ایمانی دل را از بین می برد و قلب را می میراند. رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) فرموده اند: « زیاد نخندید که زیاد خندیدن، دل را می میراند» (13).

دریافت مقاله بصورت سند مایکروسافت ورد

دریافت مقاله بصورت سند پی دی اف

—————————–
1- اهل حدیث با آنکه با شخص رسول خدا (صلی الله علیه وسلم) هم نشین و هم صحبت نشدند، پیروان واقعی ایشان هستند که با روان و اندیشه های آن حضرت همراه گشته اند.
2- روایت بخاری (2730).
3- روایت طبرانی در الکبیر (4/78)، صحیح الجامع (2384).
4- روایت احمد (5/219)، صحیح الجامع (1781).
5- روایت احمد (3/128)، صحیح الجامع (3124).
6- روایت طبرانی در الکبیر (24/241)،صحیح الجامع (1990).
7- روایت ترمذی (2336)، صحیح الجامع (2148).
8- روایت ترمذی (2376)، صحیح الجامع (5620).
9- روایت احمد (5/290)، صحیح الجامع (2368).
10- نگاه کنید به روایت ابن ماجه (4129) و صحیح الجامع (7137).
11- فتح الباری (11/236).
12- فتح الباری (11/237).
13- روایت ابن ماجه (4193)، صحیح الجامع (7435).
————————————
منبع: پدیده است. ضعف ایمان
مؤلف: محمد صالح منجد
مترجم: محمد ابراهیم کیانی
ناشر: انتشارات حرمین چاپ اول بهار 85